વિસામો

એક પળ માણવા નો પ્રયાસ

આસવ – હરિશ્ચંદ્ર

આસવ – હરિશ્ચંદ્ર

[‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી’ અખબારની ‘આસવ’ કૉલમમાંથી સાભાર.]

[1] મારું ઘર

સામેની પાટલી પર બેઠેલ જોડું ખુશખુશાલ હતું. એક-મેક સાથે ખૂબ હળીમળી ગયાં હશે ! જાય જ ને ! પેલીનું કોઈ સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ જ નહીં હોય. પેલો એની કેટલી કાળજી લે છે ! ‘જાંબુ લઈશું ? પાણી જોઈએ છે તને ? બારી બંધ કરી દઉં ? ચા કે કોફી ?’ પુરુષો પોતાને આવી જ રીતે હલાવે-મલાવે એમ ઈચ્છે છે બધી પત્નીઓ. આવા વર્તનથી કેટલી રાજી થતી હોય છે ! સમાનતા નર્યો દંભ છે. પરાવલંબનમાં જ સુખ છે !

કાલે મારો ઈન્ટરવ્યૂ. શું પૂછશે ? ‘આટલી સારી નોકરી શું કામ છોડી ?’ હું શું કહીશ ? તે દિવસ પરાગના મોં પર મંગળસૂત્રનો ઘા કરીને હું ચાલી આવી. પરિત્યક્ત બિચારો ! ‘તમારા મિસ્ટર શું કરે છે ?’ એમ પણ પૂછશે. પુરુષોને કદી પૂછતા હોય છે કે ‘તમારી મિસિસ શું કરે છે ?’ – ટ્રેન જોરથી દોડી રહી છે. સામેની પત્ની પતિના ખભે માથું નાખીને સૂતી છે. સૂતી તો ધૂળ હશે ? નર્યા પોચલિયાવેડા ! થોડી વારમાં સ્ટેશન આવ્યું. પોતે પુરુષ છે એટલે બૈરા માફક બેસી શું રહેવું એવા વિચારથી એ નાહક જ નીચે ઊતર્યો. બીજા પણ ઘણા પુરુષો ઊતર્યા. મોટા ભાગના ગાડી ચાલવા લાગી ત્યારે જ ચડ્યા. ચાલતી ગાડી પકડી કે હું પુરુષ છું એ સિદ્ધ !

મેં પરાગ સાથે પરણવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે બધા કહેવા લાગ્યા : તું પી.એચ.ડી. અને તે ફક્ત બી.એસ.સી. ગાંડી થઈ ગઈ છે કે ? વળી, પૈસોય નથી. એના કરતાં તો તું વધુ કમાય છે. તને તો અમેરિકા જનારો પતિ મળશે. મોટર, ફ્રીજ, ફર્નિચર બધું…. હું હસતી. ‘હું પોતે જ નહીં જાઉં અમેરિકા ? પરાગને પણ સાથે લઈ જઈશ. ફ્રીજ વગેરે હું પોતે જ લઈશ. પરાગ મારાથી ઓછું ભણેલો તેમાં શું ? પુરુષોને પોતાનાથી ઓછું ભણેલ પત્ની નથી ચાલતી ? મારો ધણી મારા કરતાં બધી બાબતમાં શ્રેષ્ઠ જ હોવો જોઈએ, એવું શું કામ ? સ્ત્રીઓની એ માનસિક ગુલામી હજી ગઈ નહીં.’ અને એમ બધાની સલાહ વિરુદ્ધ મેં પરાગ સાથે લગ્ન કર્યાં. શરૂ શરૂમાં તો સારું ચાલ્યું, પણ પછી કાંઈ અમારો મેળ પડ્યો નહીં. ધીરે-ધીરે મારા ધ્યાનમાં આવ્યું કે પરાગની વિનોદબુદ્ધિ બહુ જ બુઠ્ઠી છે. બીજાઓ ખડખડાટ હસે, પણ એ બાઘાની જેમ બેઠો રહે. ક્યારેક ખોટી જગ્યાએ નાહક હસી પડે. એકવાર મેં સીધું પૂછી પાડ્યું :
‘કેમ રે, તને સમજાતો નથી મારો વિનોદ ?’
એનું પુરુષ-અભિમાન ભભૂકી ઊઠ્યું : ‘મૂરખ જેવો હોય છે વિનોદ તારો. આખો દિવસ ખીલખીલ શું કર્યા કરવું ?’
મને ચાટી ગઈ. પોતે મૂર્ખ તો મૂર્ખ અને પાછો મને મૂર્ખ કહે ! વળી, અપેક્ષાઓ પણ એની મૂરખ જેવી. હું એનો દાઢીનો સામાન ધોઈ દઉં, એના બૂટને પોલિશ કરી દઉં, રોજ એનાં કપડાં બાથરૂમમાં મૂકું – આવી-આવી એની અપેક્ષા અને પાછું મારે અગિયાર વાગ્યે કૉલેજમાં પહોંચવાનું. તે પહેલાં કલાકેક તો લેકચરની તૈયારી કરવામાં જાય અને રસોઈ તો કરવાની હોય જ.

બીજી બાજુ સાસુની કચકચ ચાલુ : ‘તું નોકરી છોડી દે. પરાગનું બધું વ્યવસ્થિત સચવાવું જોઈએ…. આ કાળા કંકુનો ચાંદલો ન ચાલે, હવે તું કુળવધૂ છે… આ ટૂંકા કપાવેલા વાળ ન શોભે….’ એક વાર મેં મારી માને જરૂર હતી તે થોડા પૈસા આપ્યા. તેમાં ભાઈસાહેબનો પિત્તો ગયો :
‘કોને પૂછીને આપ્યા ?’
‘પૂછવાનું કોને ? હું તને કહેવાની જ હતી. બાકી મારી કમાણીના પૈસા હતા ને મેં આપ્યા.’
‘આવું નહીં ચાલે. પરણ્યા પછી હવે તારો ને એમનો સંબંધ શો ? કમાય છે એનો ઘમંડ ચડ્યો છે શું ?’
‘મન ફાવે તેમ ન બોલ. આટલા પૈસા ખરચી એમણે મને ભણાવી-ગણાવી. ક્યારેક જરૂરને વખતેય હું આટલી કામ ન આવું ? એ સંબંધ તૂટવાનો નથી. એ તો લોહીનો સંબંધ. ઊલટાનો તારો મારો સંબંધ પાછળથી જોડાયેલો.’
‘એમ છે !!! તો ચાલતી થા મારા ઘરમાંથી !’
અને એના મોં પર મંગળસૂત્ર ફેંકી હું ચાલી નીકળી. એનું ઘર ! તો આટલા દિવસ મેં એને મારું માની શું કામ સજાવ્યું ? એ જેટલું પરાગનું હતું એટલું જ મારું પણ નહોતું શું ? તો પછી પરાગ કેમ કહી શક્યો મને કે ચાલી જા ‘મારા’ ઘરમાંથી ?

ટ્રેન એકાએક આંચકા સાથે ઊભી રહી. તંદ્રામાંથી જાગી તો જોયું કે મારું સ્ટેશન આવી ગયું હતું. ઝટ-ઝટ ઊભી થઈ. એક ભાઈએ કહ્યું : ‘તમે ઊતરી જાવ. હું તમારો સામાન ઉતારી દઉં છું.’
(શ્રી દેવકી ગાડગિલની મરાઠી વાર્તાને આધારે.)
.

[2] ના બેટા, અમે તારાં કોઈ નથી !

પોતાને કદી બાળક થશે નહીં એ જાણ્યા પછી તેર વરસના માનસિક સંઘર્ષને અંતે એણે એક નવજાત શિશુ અનાથાશ્રમમાંથી દત્તક લીધું. સમાજ પણ એને પોતાના બાળક તરીકે સ્વીકારતો થાય એ હેતુએ નાનકડો સમારંભ રાખ્યો. અપેક્ષા કરતાં ઘણા આવ્યા, પણ હરખ કે ધન્યવાદ કરતાં કુતૂહલ ને ખણખોદની માત્રા જ વધુ જણાઈ – છોકરું કોનું છે ? જાત વગેરે પૂછી લીધું છે ને ? મા-બાપનું ઠામ-ઠેકાણું છે ? આવાં બાળકો મોટે ભાગે અનૈતિક સંબંધોમાંથી….
રાતે એણે પતિને કહ્યું : ‘નાહકનો કર્યો આ સમારંભ !’
‘જવા દે ને ! બધું ભુલાઈ જશે. કોઈને યાદેય નહીં રહે કે આ બાળક તારા પેટનું નથી.’

પછી તો વિશ્વાસનાં લાડકોડ… વરસોવરસના ફોટા… એક નાનકડા જીવનો એવો કીમિયો કે એના નીરસ વર્તમાનને મોટો આધાર મળ્યો, ભવિષ્યને એક નવી રંગત… છોકરા પર એક જો જરીક ખિજાય તો બીજું પેલાનો પક્ષ લે…
‘ખરે જ સ્વાતિ ! આ ન આવ્યો હોત તો જીવનના એક અંગ વિશે કેટલાં અનભિજ્ઞ રહ્યાં હોત આપણે ? આપણે કાંઈક ઘડવા માટે ઉત્સુક હતાં અને કેટલાંક અનાથ ઘડનારાની રાહ જોતાં પડ્યાં હતાં ! નાહક નિર્ણય કરતાં આપણે 12 વરસ કાઢી નાખ્યાં.’
‘આપણે એને કશાની ઊણપ નહીં વર્તાવા દઈએ. જન્મ સિવાય જે જે કાંઈ આપી શકાય છે તે બધું જ આપીશું.’

પહેલે દિ’ વિશ્વાસ બાલમંદિરે ગયો ત્યારે સ્વાતિને ઘર ખાલીખાલી લાગવા માંડ્યું. અડધો કલાક વહેલી તેડવા ગઈ. બીજી માતાઓ પોતપોતાના બાળકની વાતો હોંશભેર કરતી હતી. સ્વાતિ પણ હરખભેર કરતી રહી, પરંતુ તેનાથી તે અછતું ન રહ્યું કે પોતાની વાતને સામેથી ઘણો ઠંડો આવકાર મળે છે. વિશ્વાસ એક દિવસ શાળાનું રમકડું ઘેર લઈ આવ્યો. સ્વાતિએ પહેલી વાર તેને માર્યો. રમકડું પાછું આપી આવી, પણ આજુબાજુ કાનાફૂસી થતી સાંભળી : ‘લક્ષણ કાંઈ સારાં દેખાતાં નથી.’
‘હાસ્તો ! મોટો થતાં શુંયે કરશે ! નામ બદલ્યું તેથી કાંઈ પિંડ થોડો જ બદલાય છે ?’ સ્વાતિને અનહદ દુ:ખ થયું. વિશ્વાસની જન્મકથા આમ વારેવારે માથું ઊંચક્યા જ કરશે ? વિશ્વાસ પર એણે વિશેષ ધ્યાન આપવા માંડ્યું. એ ગાળ બોલતાં ન શીખે, મારામારી ન કરે, ગંદો ન રહે. એક મા તરીકે કોઈ કમી એ રહેવા દેવા માગતી નહોતી.

એક દિવસ અરીસામાં મોઢું જોતાં વિશ્વાસે પૂછ્યું :
‘મમ્મી, હું કોના જેવો દેખાઉં છું ? અમારા સર કહેતા હતા કે માતૃમુખી સદાસુખી !’
‘એ તો અમસ્તું. બધા જ શું મા જેવાં થોડાં દેખાય ?’
‘ના મમ્મી હોં ! કોઈ કોઈ પોતાના બાપુ જેવા દેખાય છે. પેલી પિંકી તો અસ્સલ એની દાદી જેવી. હું માત્ર કોઈના જેવો નથી.’
‘પણ દીકરા મારા, તું તો તારા જેવો જ દેખાય છે તે સૌથી સારું ! બીજા જેવા શું કામ દેખાવું ?’ કહીને સ્વાતિએ એને હૈયાસરસો ચાંપ્યો. કેટલીય વાર સુધી છોડ્યો જ નહીં. તે દિ’ એના દિલમાં એવો ધ્રાસકો પડ્યો !

વિશ્વાસ હવે બાર વરસનો થયો છે. એની શાળા વાર્ષિક ઉત્સવ નિમિત્તે વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી ઉઘરાવી અનાથાશ્રમનાં બાળકોને નાસ્તો કરાવતી. વિશ્વાસ સૌથી તેજસ્વી વિદ્યાર્થી. પહેલા નંબરે આવ્યો એટલે નાસ્તો તેના હાથે વહેંચાયો, પણ સાંજે ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડતાં પૂછે, ‘એક વાત કહે મમ્મી, તું મારી મમ્મી નથી ? અને ડેડી ? મારા શિક્ષકો વાત કરતા હતા કે નસીબની કેવી બલિહારી ! અનાથાશ્રમમાં પોતે લેનાર બન્યો હોત તેને બદલે ત્યાં વહેંચવા જાય છે !’ – જેની ભીતિ હતી તે જ થયું. સ્વાતિએ પણ દિલ ખોલી નાખ્યું :
‘ના બેટા, અમે તારાં કોઈ નથી, પણ જન્મ સિવાય જે જે કાંઈ આપી શકાય તે બધું જ અમે આપ્યું છે. અમારું લોહી તારી નસોમાં નથી, પણ જે તેમાં વહે છે તે સુપેરે વહેતું રહે તે માટે લોહીનું પાણી કર્યું છે. તારો દેહ મેં નથી ઘડ્યો, પણ મન મેં ઘડ્યું છે, કારણ મારા રાજા, તું મારો જીવ બની ગયો છે, પ્રાણ બની ગયો છે.’ અને એને છાતીએ વળગાડી એ પણ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી.

વિશ્વાસ આમાંથી કેટલું સમજ્યો, ભગવાન જાણે ! પણ તે દિવસથી તેનું બાળપણ સમાપ્ત થયું. એણે હઠ કરવાની છોડી દીધી. મોકળાપણે વર્તવાનું પણ… પતિ-પત્ની માટે નિર્ણય બહુ વસમો હતો, પણ મનને મારીને એમણે વિશ્વાસને એક બહુ સારી હૉસ્ટેલમાં મૂક્યો કે જ્યાં એની જન્મકથા ઉખેળીને કોઈ એના કુમળા મન પર વારેઘડીએ કરવત ન ફેરવે, જ્યાં વિષમ વાતાવરણની ઝાળથી એ ફૂલ મૂરઝાઈ ન જાય – વધુ સમજણો થતાં એ પોતાને પાછો મળશે એવા વિશ્વાસથી. સ્વાતિએ રડતાં રડતાં પતિને કહ્યું : ‘માટીની કુલડી ચીટકતી નથી એવું મેં સાંભળ્યું હતું, પણ મને લાગે છે કે લોકો જ તેને ચીટકવા દેતા નથી !’

(શ્રી મંગલા ગોડબોલેની મરાઠી વાર્તાને આધારે)

એપ્રિલ 20, 2010 Posted by | સાહિત્ય | Leave a comment

દીકરી – ભાણદેવ

[ સત્ય ઘટના : ‘અખંડ આનંદ’ ]

રાત્રે દશ વાગ્યે આશ્રમના ફોનની ઘંટડી રણકી.
‘હરિ ઑમ’
‘હેલો !’ ને સ્થાને ‘હરિ ઓમ’ કહેવું અને સાંભળવું ગમે છે !
સામેથી પ્રતિભાવ મળ્યો : ‘હરિ ઓમ ! હરિ ઓમ !….. સાહેબ, મારે ભાણદેવજી સાથે વાત કરવી છે. આ તેમનો જ આશ્રમ છે ને ? ભાણદેવજી સાથે વાત થઈ શકશે ?’
‘હું ભાણદેવ બોલું છું.’
‘ઓ હો હો ! નમસ્તે ! નમસ્તે ! આપને મારા કોટિ કોટિ નમસ્કાર !’
‘કોટિ નમસ્કાર કૃષ્ણને ! આપણે માટે તો ‘હરિ ઓમ’ જ બરાબર છે.’

‘ધન્ય હો ! ધન્ય હો ! સ્વામીજી ! હું….થી….. બોલું છું. મેં આપનું પુસ્તક ‘ગંગાસતીનું અધ્યાત્મ દર્શન’ વાંચ્યું છે, હૃદયમાં વસી ગયું છે. ભાણદેવજી ! મહારાજ ! એક વાર હું આપનાં દર્શન કરવા ઈચ્છું છું. મારે આપના આશ્રમે આવવું છે. આપ મને રજા આપો.’
‘અરે ! મારા ભાઈ ! દર્શન તો ભગવાનનાં કરાય. માનવીનાં વળી દર્શન શું ? પણ તમે આવો. આપણે મળશું.’
‘હાજી ! હાજી ! આપણા વેણ માથે ચડાવું છું. હું આપના આશ્રમે જરૂર આવીશ. આપને ક્યારે મળવું અનુકૂળ પડે ?’
‘મળવાનો સમય સાંજે 4.00 થી 6.00.’
‘ભલે બાપુ ! ધન્ય ભાગ્ય ! ધન્ય ઘડી !’

ચારેક દિવસ પછી રાત્રે ફરીથી ફોન આવ્યો.
‘હરિ ઓમ.’
‘હું……થી….. બોલું છું. મેં આપને ચાર દિવસ પહેલાં ફોન કર્યો હતો. હું સરકારી નોકરી કરું છું. મને રવિવારે આવવું અનુકૂળ પડે. આવતી કાલે રવિવાર છે. આપ રજા આપો તો આવતી કાલે સાંજે ચાર વાગ્યે આપના આશ્રમે અમે આવીએ.
‘ભલે, આવો.’
‘ભલે, બાપુ ! નમસ્કાર !’
‘હરિ ઓમ.’
બીજે દિવસે સાંજે તેઓ પોતાના બે મિત્રો સાથે આશ્રમે આવી પહોંચ્યા. અમે આશ્રમના પ્રાંગણમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે જ બેઠા. અન્યોન્ય કુશળ સમાચાર પૂછ્યા. પહેલાં તો તેમણે આશ્રમનાં ઘેઘૂર લીલાં વૃક્ષો જોઈને આનંદ વ્યક્ત કર્યો, પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરી. પછી મૂળ વાતનો આરંભ કરતાં તેઓ બોલ્યા : ‘બાપુ ! પહેલાં તો મારે મારા જીવનની દાસ્તાન કહેવી છે. કહીને હળવા થવું છે. આપ મારી જીવનકથની સાંભળવાની કૃપા કરો. પછી સત્સંગ કરશું.’
‘અરે જીવનની કથા એ જ સૌથી મોટો સત્સંગ છે. જીવનને બાજુમાં મૂકીને સત્સંગ આપણે નથી કરવો; આપણે તો જીવનનો સત્સંગ કરવો છે. તમે જરા પણ સંકોચ વિના જીવનકથની કહો. એ જ સત્સંગ છે.’
‘વાહ બાપુ ! ધન્ય બાપુ ! આપે મને હળવો કરી દીધો. હવે સંકોચ વિના મારી દાસ્તાન કહી શકીશ.’

આટલી ભૂમિકા પછી તેમણે પોતાની જીવનકથની કહેવાનો પ્રારંભ કર્યો.
‘હું સરકારી નોકરી કરું છું. હું એક નંબરનો લાંચિયો અધિકારી હતો. હું બેફામ દારૂ પીતો. દારૂ વિના કોઈ દિવસ ખાલી ન જાય. સાંજના ચાર વાગે અને મને દારૂની તલપ ચડે. તલપ એટલે કેવી ? રહેવાય નહીં તેવી. જેમ રોજ સાંજ પડે, તેમ મારે રોજ દારૂ જોઈએ જ. તમે માનશો બાપુ ? હું હનુમાનચાલીસાનો પાઠ દારૂ પીને કરતો. માંસાહાર પણ ખૂબ કરતો. દારૂ પીવો, માંસ ખાવું એટલે ધન પણ જોઈએ. એટલે લાંચ પણ ખૂબ લીધી છે. દારૂ-માંસ-લાંચ – આ ત્રણમાં મારું જીવન રગદોળાઈ ગયું. ઘર આખું દુ:ખી દુ:ખી થઈ ગયું. મને પણ વચ્ચે વચ્ચે મનમાં થતું – આ ખોટું થાય છે, પણ તેમાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ ઉપાય જણાતો નહીં. પણ ઉપરવાળો કૃપાળુ છે. એક ધડાકે હું આ ત્રણેય બદીઓથી સાવ મુક્ત થઈ ગયો. હું તો સુખી થયો, પણ આખું કુટુંબ રાજી રાજી થઈ ગયું.’

મેં તેમની અભિવ્યક્તિને પ્રોત્સાહન આપતાં કહ્યું : ‘પણ આ બધું બન્યું કેવી રીતે ? તમે આમાંથી મુક્ત થયા કેવી રીતે ?’
‘હા બાપુ ! એ જ તો કહું છું. એ જ તો મારે કહેવું છે !’ આટલું બોલી તેઓ થંભી ગયા. થોડી વાર અટકીને તેમણે બોલવાનો પ્રારંભ કર્યો, પણ મુખમાંથી શબ્દો નીકળે ત્યાર પહેલાં તો આંખમાંથી આંસુ નીકળવા માંડ્યા. ગળે ડૂમો ભરાઈ ગયો. આંસુને ખાળવાનો અને ડૂમાને નિવારવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા; પરંતુ તેમ ન બની શક્યું. ચોધાર આંસુ વહેવા લાગ્યાં અને પછી તો ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડ્યા. જાણે બંધ છૂટી ગયા. આંસુ વહી ગયાં. ધ્રુસકાં શાંત થઈ ગયાં અને પોતે પણ શાંત થઈ ગયાં. આંસુ લૂછીને, થોડું પાણી પીને તેમણે પ્રારંભ કર્યો : ‘અષાઢ માસના શુકલ પક્ષની ત્રયોદશીથી કૃષ્ણપક્ષની દ્વિતિયા સુધી કન્યાઓ જયાપાર્વતીનું વ્રત કરે છે. તદનુસાર મારી દીકરીએ પણ વ્રતનો પ્રારંભ કર્યો. દીકરી સોળ વર્ષની છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે કન્યાઓ ઉત્તમ પતિની પ્રાપ્તિ માટે આ વ્રત કરે છે. કહેવાય છે કે ભગવતી પાર્વતીજીએ પતિરૂપે શિવજીને પામવા માટે આ વ્રત કર્યું હતું. દીકરી વ્રત કરે છે. અમે સૌ તેના વ્રતમાં સહાયભૂત થઈએ. મને મારી દીકરી પર ખૂબ હેત. પિતાને દીકરી પર હેત જ હોય ને !

વ્રતના આ દિવસો દરમિયાન એક વાર મારી આ દીકરી, એની મા, મારો દીકરો અને મારી બીજી નાની દીકરી સૌ બેઠાં હતાં. મેં મારી દીકરીને પૂછ્યું : ‘બેટા ! તમે સૌ દીકરીઓ આ જયાપાર્વતીનું વ્રત શા માટે કરો છો – એની તને ખબર છે ?’ દીકરી પહેલાં તો શાંત રહી, જાણે અંતરમાં કંઈક શોધતી હોય તેમ શાંત રહી. અને પછી જાણે શોધીને બહાર લાવી હોય તેમ બોલી, ‘પપ્પા ! સૌને ખબર છે, તેમ મને પણ ખબર છે કે અમે સૌ કન્યાઓ સારો પતિ મેળવવા માટે વ્રત કરીએ છીએ. પણ એ તો બહુ દૂરની વાત છે. મારા મનમાં એવો કોઈ ભાવ નથી.
‘તો બેટા ! તારા મનમાં શો ભાવ છે ?’
દીકરી ગંભીર બની ગઈ. તેનો લાલ ચહેરો વધુ લાલ બની ગયો. આંખો સ્થિર અને પહોળી બની ગઈ. તે ગંભીર ભાવે અને જોશભેર બોલી :
‘પપ્પા, એ ભાવને તમે સમજી શકશો ? એ ભાવને તમે ઝીરવી શકશો ?’
મને લાગ્યું કે દીકરી કોઈક વિશેષ મહત્વપૂર્ણ વાત કહેવા માગે છે. અમે સૌ ગંભીર અને આતુર બની ગયાં. વાતાવરણ કાંઈક ગંભીર અને ઉત્તેજનાપૂર્ણ બની ગયું. હું કાંઈક ખાસિયાણો પડી ગયો. પણ આખરે મેં કહ્યું : ‘હા, દીકરી ! તારા ભાવને હું જરૂર સમજીશ. દીકરીના ભાવને બાપ ન સમજે તો બીજું કોણ સમજે ?’

દીકરીને જાણે સત ચડ્યું. તેની આંખોમાંથી તેજનાં કિરણો ફેલાવા લાગ્યાં અને જાણે તેની નાભિમાંથી વાણી નીકળી : ‘તો સાંભળી લો, પપ્પા ! હું સારો પતિ મેળવવા માટે નહિ, પરંતુ સારો પિતા મેળવવા માટે આ જયા-પાર્વતીનું વ્રત કરું છું. હું જગદંબા ભવાની પાસે કાકલૂદી કરીને રોજ રોજ માંગું છું – મને સારો પિતા આપ. મારા પિતા દારૂમાંથી મુક્ત થાય, મારા પિતા માંસાહારમાંથી મુક્ત થાય, મારા પિતા લાંચની બદીમાંથી મુક્ત થાય. જોગમાયા ! જો મારું વ્રત સાચું હોય, જો તું મારા વ્રતથી પ્રસન્ન હો તો મા ! મને એટલું આપ – મારા પિતા પવિત્ર જીવન પામે અને તેમના થકી અમારા આખા પરિવારમાં પવિત્રતા અને પ્રસન્નતા છલકાઈ ઊઠે.’ દીકરીની આંખોમાંથી શ્રાવણભાદરવો વહેવા માંડ્યો. અમે સૌ સ્તબ્ધ બની ગયાં. આ દીકરીના હૃદયમાંથી જાણે જગદંબા ભવાની જ બોલતાં હોય તેમ અમને લાગ્યું. દીકરીના સાવ સાચુકલાં આંસુ અને તેના આંસુભીના શબ્દોએ મારા હૃદયને ભેદી નાખ્યું. મેં ચોધાર આંસુએ રડતાં રડતાં દીકરીને વચન આપ્યું, ‘બેટા ! મારી દીકરી ! મારી મા ! તારું જયા-પાર્વતીનું વ્રત ફળ્યું છે. હું તને જગદંબાની સાક્ષીએ વચન આપું છું – આજથી દારૂ, માંસ અને લાંચ મારે હરામ છે. તું તો અમારા કુળની દેવી છે ! હવેથી આ જન્મે કદી દારૂ પીશ નહિ. માંસાહાર કરીશ નહિ અને લાંચ સ્વીકારીશ નહિ.’

દીકરી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડતાં રડતાં મને ભેટી પડી. આખું કુટુંબ ધ્રુસકે ચડ્યું. કોણ કોને છાનું રાખે ? આખરે તેની મા શાંત થઈ ગઈ. તેણે અમને સૌને શાંત કર્યા, છાનાં રાખ્યાં. આ અમારા કુટુંબનું છેલ્લું સમૂહ રુદન હતું. હવે કુટુંબમાં પવિત્રતા છે. સાત્વિકતા છે અને તેથી ભરપૂર પ્રસન્નતા છે. પોતાના જીવનની આ કથની તેમણે કહી. આટલું કહેતાં કહેતાં તેમની આંખોમાં ફરી આંસુ છલકાયાં. હવે બોલવાનો વારો મારો હતો. મેં કહ્યું : ‘આ તમારી દીકરીએ માતાનું કામ કર્યું છે. ગાંધીજી જ્યારે ભણવા માટે ઈંગલેન્ડ ગયા ત્યારે તેમની માતા પૂતળીબાઈએ તેમને ત્રણ પ્રતિજ્ઞાઓ લેવડાવી હતી કે માંસ નહિ ખાઉં, દારૂ નહિ પીઉં અને ચારિત્ર્ય જાળવીશ. આ તમારી દીકરીએ માતા પૂતળીબાઈનું કાર્ય કર્યું છે. હવે આ પ્રતિજ્ઞાઓ પાળજો. તમે ભાગ્યવાન છો કે તમને આવી દીકરી મળી છે. ભગવાન સૌ ગૃહસ્થોને આવી દીકરીઓ આપે !’

એપ્રિલ 18, 2010 Posted by | સાહિત્ય | Leave a comment

મુંબઈના ડબાવાળાઓની કથા અને વ્યથા – મનહર ડી. શાહ

[‘નવનીત સમર્પણ’ એપ્રિલ-2010માંથી સાભાર.]

– બે લાખ મુંબઈગરાઓને માત્ર ત્રણ કલાકમાં જ લંચ-ટિફિન પહોંચાડતા પાંચ હજાર ડબાવાળાઓ.
– કાર્યક્ષેત્ર લગભગ 60 કિલોમીટર
– 60 લાખ ફેરામાં માત્ર એકાદ ભૂલ થાય છે.
– વાર્ષિક 72 કરોડ રૂપિયા ટર્નઓવર.

મુંબઈના ડબાવાળાઓ આપણા દેશની એક અજાયબી છે. માત્ર ત્રણ કલાકમાં જ તેઓ બે લાખ મુંબઈગરાઓને સમયસર ભોજન-ટિફિન પહોંચાડી દે છે, આમાં ભાગ્યે જ ભૂલ થાય છે. આપણા દેશમાં તેઓ વર્ષો સુધી ઉપેક્ષિત હતા પરંતુ જગવિખ્યાત ‘ટાઈમ’ સાપ્તાહિકે આ અર્ધશિક્ષિત પાંચ હજાર ડબાવાળાઓના કષ્ટમય જીવન વિશે સ્ટોરી પ્રગટ કરીને વિશ્વને તેમના જીવન વિશે જાણ કરી. એ પછી બી.બી.સી.એ પણ તેમના પર ફિલ્મ બનાવીને પ્રસાર કર્યો. એ જોઈને બ્રિટનના રાજકુમાર પ્રિન્સ ચાર્લ્સ ભાવુક બની ગયા. તેઓ એક જ વાક્ય બોલ્યા, ‘It is amazing.’

પ્રિન્સ ચાર્લ્સની ભારત મુલાકાત દરમિયાન તેમણે મુંબઈના અન્નદાતા આ અબુધ ડબાવાળાઓને મળવાનું નક્કી કર્યું, સતત સંઘર્ષ કરતા આ મુંબઈના ડબાવાળા વિશે લોકોનું કુતૂહલ વધી ગયું. 4 નવેમ્બર, 2003ના રોજ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ મુંબઈ આવ્યા અને ચર્ચગેટ સ્ટેશન પર જ્યાં ડબાઓનું અંતિમ સોર્ટિંગ થાય છે ત્યાં તેમની મુલાકાત રાખવામાં આવી. બરાબર સવાઅગિયાર વાગ્યે પ્રિન્સ ચર્ચગેટ આવી પહોંચ્યા. ચારેબાજુ ખૂબ ભીડ હતી. તેમણે ડબાવાળાઓને અનેક પ્રશ્નો પૂછ્યા. તેમને નવાઈ લાગતી હતી કે આટલું મોટું વજન તેઓ કઈ રીતે ઉપાડી શકે છે. તેમણે પૂછ્યું કે ‘તમે 75 કિલોનું બાસ્કેટ માથા પર ઉપાડો છો તો મસ્તકને ત્રાસ નથી થતો ?’ પ્રિન્સને સમજાવવામાં આવ્યું કે મુંબઈની ટ્રેન મોડી પડે, મુશળધાર વરસાદ પડે, પણ ગ્રાહકને સમયસર લંચ-ડબો પહોંચવો જોઈએ તે ડબાવાળાઓનો જીવનમંત્ર છે, ઉદ્દેશ છે. તેઓ ગળગળા થઈને બોલ્યા, ‘આવું અઘરું કામ, થોડી આવક છતાં, આવી શ્રેષ્ઠ સેવા આપનાર તમારું સંગઠન અદ્દભુત છે. તમારા માટે હું શું કરી શકું ?’ શિષ્ટાચાર છોડીને દરેક ડબાવાળાને તેઓ નિખાલસ રીતે મળ્યા પણ ખરા. આ વાત અહીં પૂરી થતી નથી. ઈંગ્લેન્ડ પહોંચ્યા પછી તેઓ આ નિર્દોષ ડબાવાળાઓને ભૂલ્યા નહોતા. પોતાના વિશેષ લેટરહેડ પર તેમણે એક પત્ર પાઠવ્યો તેમાં લખ્યું હતું, ‘આપે જે મારું ભાવભર્યું સ્વાગત કર્યું તે મારા જીવનની યાદગાર પળ બની ગઈ છે. આપે આપેલ વૂલન શાલ અને ડબાવાળાની હેટ મેં સાચવીને રાખ્યાં છે.’

જગપ્રસિદ્ધ બિઝનેસ સામાયિક ‘ફાર્બ્સ ગ્લોબલ’એ મુંબઈના ડબાવાળાઓને ‘સિક્સ સિગ્મા પ્લસ’ સર્ટિફિકેટ આપીને તેમનું સન્માન કર્યું. તેમાં લખેલું કે ‘1998માં ટાઈમ મેનેજમેન્ટ, ઉત્કૃષ્ટ ભૂલ વિનાની કાર્યપદ્ધતિ માટે ડબાવાળાઓને 99.9 માર્ક આપીને ‘સિક્સ સિગ્મા’ માનનું સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવે છે.’ સી.કે. પ્રહલાદ મેનેજમેન્ટ ગુરુ છે. વિશ્વમાં તેમને ભાષણો આપવા, આમંત્રણ આપી બોલાવવામાં આવે છે, તેઓ કહે છે, ‘મુંબઈના ડબાવાળાઓની સંપૂર્ણ માહિતી મેં મેળવી છે, તેમણે મને અચંબિત કર્યો છે. મારાં ભાષણમાં તેમનો ઉલ્લેખ હું અવારનવાર કરું છું.’ મુંબઈના આ અભણ, અર્ધશિક્ષિત ડબાવાળા પોતાનો આ વ્યવસાય ઈમાનદારીથી કરે છે. ગ્રાહકોને દેવ માને છે. તેમને સમયસર લંચ-ટિફિન મળે તેને પોતાના જીવનનું ધ્યેય માને છે. આ બધા અકોલા, રાજગુરનગર, આંબેગાંવ, જુન્નર, મુળથી તથા માલવા વગેરે જગ્યાએથી કામ કરવા આવે છે. ભયંકર ભીડમાં લોકલ ટ્રેનમાં ટિફિન લઈ જવાં આસાન કામ નથી. તેમણે સવારના ત્રણ કલાકની એક એક મિનિટનો હિસાબ કરવો પડે છે. રેલવેના ટાઈમ ટેબલ પ્રમાણે કામ કરવાનું હોય છે. તેમણે ટાઈમ મેનેજમેન્ટનો વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવ્યો છે !

લગભગ 110 વર્ષ પહેલાં આ કામનો પ્રારંભ થયેલો. 1956માં રજિસ્ટ્રેશન થયેલું. એ સમયે કડક કાનૂન હતા. શિસ્ત હતી. ‘કામ એ જ દેવપૂજા’ એ સૂત્ર હતું. શરૂમાં ફૂટપાથ પર રહેતા અને સાર્વજનિક નળ કે કૂવા પર જઈને સ્નાન કરીને કામે લાગી જતા હતા. એ પછી ગ્રાન્ટ રોડ, દાદર, ખેતવાડી વગેરેની ચાલમાં રહેવા લાગ્યા. એ સમયે મિલ-કામદારોની હડતાળ, રેલવે-હડતાળ, રાષ્ટ્રીયકૃત બેન્કોના સમયમાં ફેરફાર વગેરે કારણને લીધે કામ ઘટવા લાગ્યું. 1980માં તરુણો આવ્યા તે ભણેલા હતા. તેમને ગ્રાહકની પરવા નહોતી. કામની શિસ્ત ભૂલ્યા, દારૂ પીવા લાગ્યા, યુનિયનની વાતો કરવા લાગ્યા. પરિણામે ડબા ઘટતા ગયા…. મહાદ હૌજી બચ્ચે, ધોંડિલા મેદગે અને રઘુનાથ મેદગેએ તેમના વિકાસમાં અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો છે. 1990માં રઘુનાથ મેદગે તેમના અધ્યક્ષ બન્યા અને તેમણે કડકાઈથી કામ લઈ નવી શિસ્તનું પાલન કરાવ્યું. માલિક અને નોકરનો સંબંધ હતો તેને રદ કરીને દરેકને સમાન અધિકાર આપ્યો. અત્યારે દરેક ડબાવાળો ‘નૂતન મુંબઈ ટિફિનબોક્સ સપ્લાયર્સ ચેરિટી ટ્રસ્ટ’નો ભાગીદાર છે. આ કામ માટે તેને માંસ, મચ્છી, દારૂ પીવાની મનાઈ છે. તેમનો ગણવેશ-પાયજામા, શર્ટ અને ગાંધીટોપી નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ દરમિયાન પ્રખ્યાત દાણચોર હાજી મસ્તાને તેમના કામની પ્રશંસા કરી અને તેમના સંગઠનને પોતાનું નામ રાખવાનો પ્રસ્તાવ રાખેલો, જે નામંજૂર કરવામાં આવેલો.

દરેક મનુષ્ય પોતાના ઘરનું ભોજન ખાવા ઈચ્છે છે. રોજ હોટલમાં ખાઈને માંદા પડવા માગતા નથી. આવા પ્રકારની સુવિધા બીજા કોઈ દેશમાં ઉપલબ્ધ નથી. સમયસર લંચ-ટિફિન પહોંચાડવાની સફળતા પૂરા સમૂહ પર આધાર રાખે છે. સમયસર ગ્રાહકને ટિફિન પહોંચે એ પર તેમની કાર્યકુશળતા આંકવામાં આવે છે. કોઈ ડબાવાળો ગેરહાજર કે બીમાર હોય તો તરત જ બદલીનો માણસ તેનું સ્થાન લઈ લે છે. તેમનું સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે કે કોઈ પણ ગ્રાહક ડબા વિનાનો ન રહે, તેને સમયસર ટિફિન પહોંચે તે કામ ત્રણ કલાકમાં પૂરું કરવાનું રહે છે. અંતિમ ગ્રાહકને લંચ ડબો મળે તે પહેલાં ચાર ડબાવાળાઓ પાસેથી પસાર થઈ ચૂક્યો હોય છે.

ડબાઓનું વર્ગીકરણ કઈ રીતે થાય છે ?
આપણે વિલે પાર્લાનું ઉદાહરણ લઈએ. તેના પૂર્વ, પશ્ચિમ ભાગમાં અગિયાર લેનો નક્કી કરવામાં આવે છે. દરેક લેન પર એક માણસ હોય છે, અને દરેક પર એક મુકાદમ સુપરવિઝન કરે છે. તે લેનવાળો ત્યાંના ડબા એકઠા કરી સ્ટેશન પર આવે છે. આમ લગભગ 1200 ડબાઓ એકઠા થઈ જાય છે. દરેકેદરેક ડબાઓનું ફટાફટ સોર્ટિંગ થાય છે. એક નંબરનો ડબાવાળો ચર્ચગેટના 30 ડબા લઈને ટ્રેનમાં ચડે છે. આમ બીજા ડબાવાળા પણ નક્કી કરેલી ગાડીમાં રવાના થાય છે. એક નંબરનો ડબાવાળો ચર્ચગેટ સ્ટેશને ડબાઓ લઈ ઊતરે છે. આ દરમિયાન ઠેકઠેકાણેથી હજારો ડબાઓ આવી પહોંચે છે, તેનું વર્ગીકરણ થાય છે. એક નંબરનો ડબાવાળો પોતાના એરિયાના ડબા સાઈકલ પર લઈને ચાલી નીકળે છે. ત્રણ નંબરનો ડબાવાળો સચિવાલય 30 ડબા લઈને નીકળી પડે છે. સવારે નવ વાગ્યે ઉપાડેલું લંચ-ટિફિન સાઈકલ, ટ્રેન, સાઈકલ અને હાથગાડીમાં પ્રવાસ કરી છેવટે ગ્રાહક સુધી પહોંચે છે. દરેક ડબા પર સાંકેતિકા નિશાન રહે છે. સો વર્ષના ઈતિહાસમાં ડબા ઓળખવાની પદ્ધતિમાં પરિવર્તન થતું આવ્યું છે. હવે અંગ્રેજી શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે. તે પરથી કયો ડબો ક્યાં પહોંચાડવાનો છે તેની ખબર પડે છે. E હનુમાન રોડ, VLP વિલે પાર્લા, 3 ચર્ચગેટ સ્ટેશન, નરીમાન પોઈન્ટ, 9E12 ચર્ચગેટ, 9 નંબરનો ડબાવાળો ઉપાડશે, E એટલે એક્સપ્રેસ ટાવર, 12 એટલે 12મે માળે. ચર્ચગેટ માટે 1 થી 10 નંબર રાખ્યા છે. 3 એટલે નરીમાન પોઈન્ટ. એક ડબો GH એટલે ઘાટકોપરથી આવે છે. તેને કોડનંબર આપેલો હોય છે. તે તે રસ્તા પરનો ડબાવાળો ઉપાડશે. 13 નંબર ગ્રાન્ટ રોડ જવાનો છે. એ ઘાટકોપરથી દાદર આવશે અને દાદર વેસ્ટર્ન રેલવેના પ્લેટફોર્મ પર જશે અને ગ્રાન્ટ રોડ પહોંચશે. અહીં હજારો ડબાઓનું સોર્ટિંગ થશે. ડબો P પંચરત્ન બિલ્ડિંગમાં જશે. ગ્રાન્ટ રોડનો 2 નંબરનો ડબાવાળો 9મા માળે ગ્રાહકને ડબો પહોંચાડશે. આ જટિલ કામ છે. પરંતુ તાલીમ પામેલો ડબાવાળો ભૂલ કરતો નથી, જે સમય ગ્રાહકને આપ્યો છે તે તેને પાળવાનો હોય છે. 75 કિલોનું વજન લઈ 62 કિલોમીટરનો પ્રવાસ કરવો પડે છે. બેત્રણ વાર ગાડીઓ બદલવી પડે આમ છતાં એક ગ્રાહકનો ડબો બીજાને જાય એવું ભાગ્યે જ બને છે. 60 લાખના ફેરામાં એકાદ વાર ભૂલ થાય છે.

જ્યારે નવો ઉમેદવાર ડબાવાળો બને છે ત્યારે તેને થોડો સમય તાલીમ આપવામાં આવે છે. મુંબઈના રસ્તા પર કેમ ચાલવું ? ગાડી કેમ પકડવી ? ગ્રાહકો સાથે નમ્રતાપૂર્વક કેમ બોલવું ? આ ટ્રેનિંગ મુંબઈના રસ્તાઓ અને દોડતી ટ્રેનમાં પ્રેક્ટિકલ તથા થિયરીરૂપે શીખવવામાં આવે છે. 70/75 કિલોનું વજનનું બોક્સ માથા પર ચડાવીને ટ્રેનમાં ચડઊતર કરવાની હોય છે. મુશળધાર વરસાદ હોય છતાં આ કામ અટકતું નથી. આ ડબાવાળાઓ ભણેલા નથી છતાં સમગ્ર મુંબઈનો નકશો તેમના મગજમાં યાદ રાખે છે. યાદદાસ્તની જોરે ઠરાવેલું કામ સમયસર પાર પાડે છે. કોઈ પણ ટેક્નિકની મદદ વિના પોતાનું કામ તેઓ પૂર્ણ કરે છે. દર વર્ષે લગભગ 72 કરોડ રૂપિયાનું ટર્નઓવર થાય છે.

દરેક ડબાવાળાએ પોતાનું ઓળખપત્ર પોતાની પાસે રાખવાનું હોય છે. તેમની નાનીમોટી સમસ્યાઓનો નિકાલ મુકાદમ હલ કરે છે. જો તે સોલ્વ ન થાય તો અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ પાસે મેટર જાય છે. આ ટ્રસ્ટની 13 સભ્યોની એક પરિષદ છે, જેમાં અધ્યક્ષ, ઉપાધ્યક્ષ, મહાસચિવ અને નવ ડાયરેક્ટર સામેલ છે. તેમની નીચે મુકાદમ કામ કરે છે, જે 5000 સભ્યો પર નજર રાખે છે. સભ્યોની સમસ્યાઓનો હલ કરવાની જવાબદારી ચેરમેન પર છે. હાલના ચેરમેન રઘુનાથ મેદગે તે સારી રીતે પૂરી પાડે છે. મહાસચિવ ટ્રસ્ટના રોજિંદા કામની દેખરેખ રાખે છે. ડાયરેક્ટર ફેંસલા લેવા, ટ્રસ્ટનાં બાકી કામો સારી રીતે ચલાવવા અધ્યક્ષને સહાય કરે છે. એક મુકાદમ 30 ડબાવાળાઓનો નેતા છે. દરેક મુકાદમ દરેક લેનમાંથી ડબાઓ એકઠા કરી વર્ગીકરણ કરે છે. જૂના ગ્રાહકોને સંતોષ આપી નવા ગ્રાહકોને શોધવાની પણ તેની જવાબદારી રહે છે. આપસના ઝઘડા હલ કરવા માટે પોતાની એક કોર્ટ છે. મહિનામાં બે વાર કોર્ટ ભરાય છે. આરોપીને જ્ઞાનેશ્વર માઉલી અને તુકારામ મહારાજાની તસવીર આગળ ઊભો કરવામાં આવે છે. પરિણામે ખોટું બોલવાની તેની હિંમત રહેતી નથી. દાદરની ઓફિસમાં કોર્ટ ભરાય છે. કામના સમયે દારૂ પીધો હોય તો 500 રૂપિયા દંડ થાય છે. કારણ ગમે તે હોય માથા પર ટોપી ન હોય તો રૂ. 25 દંડ થાય છે. ડબાવાળાઓએ આપસમાં મારામારી કરી હોય કે વગર પૂછ્યે ગેરહાજર રહ્યો હોય તો 1000 રૂપિયા દંડ ફટકારવામાં આવે છે. ભૂલ કરી હોય તો માફી મળતી નથી. શિક્ષા થાય છે. આમ શિસ્તનું સખતાઈથી પાલન કરવાથી ભાગ્યે જ કોઈ નિયમ તોડે છે.

ક્યારેક કોઈ ભિખારી કે ચોર લંચ-ટિફિન ચોરીને ઉપાડી લે છે ત્યારે ગ્રાહકની ક્ષમા માગવામાં આવે છે અને પોતાના ખર્ચે નવું ટિફિન ખરીદીને આપવામાં આવે છે. ગ્રાહકોને સમયસર ડબાઓ પહોંચાડ્યા પછી ડબાવાળો પોતાના ખિસ્સામાંથી એક ડબો કાઢે છે, તેમાં રોટીભાજી કે ભાખરી, ચટણી, કાંદા હોય છે એ ખાઈને ફરી વાર બે વાગ્યે ડબા એકઠા કરીને તેમના ઘરે પહોંચાડવાનો વળતો પ્રવાસ શરૂ કરે છે.

70 થી 75 કિલોનું બાસ્કેટ માથા પર ઊંચકીને ખૂબ તેજ ગતિથી દોડવું પડે છે. ક્યારેક ઉતાવળમાં ડબાવાળાને લાગી જાય છે છતાં પરવા કર્યા વિના તે ડબો સમયસર ગ્રાહકને પહોંચાડી દે છે અને સાંજે પરત આવ્યા પછી પોતાના પાટાપિંડી કરે છે. અહીં એક એક મિનિટનો હિસાબ રાખવો પડે છે. કેટલીયે વાર જલદી રેલવે પાટા ક્રોસ કરતાં અકસ્માત સર્જાય છે, તે ઘાયલ થઈ જાય છે, અપંગ પણ થઈ જાય કે જીવલેણ પણ પુરવાર થાય છે. આવા પ્રસંગે બદલીનો ડબાવાળો તેનું કામ સંભાળી લે છે. બીજો ડબાવાળો એને હોસ્પિટલમાં લઈ જાય છે. અવસાન થાય તો સંગઠન તેમના પરિવારની સંભાળ લે છે. ડબાવાળાઓનાં એકસો દસ વર્ષના ઈતિહાસમાં કદાપિ કોઈ હડતાળ પર ગયું નથી. આ ડબાવાળા અભણ, અનાડી અને અર્ધશિક્ષિત જરૂર છે, પરંતુ તે સારી રીતે જાણે છે કે કામ બંધ થશે તો ભૂખે મરવું પડશે. ગ્રાહક જ તેમના માટે દેવતા છે. અહીં કોઈ ટેકનોલોજી નથી, ફ્યુએલ નથી, કોઈ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ નથી કે નથી કોઈ ઝઘડા. અત્યારે લંચ-ટિફિન પહોંચાડવા માટે તેમને માસિક રૂપિયા 300/350 ગ્રાહક તરફથી મળે છે. દર દસમી તારીખે પૈસા એકઠા કરવામાં આવે છે. પ્રત્યેક લેનનું ગ્રુપ એકઠા કરે છે. રેલવે-પાસ, લગેજ-ડબા-પાસ, સાઈકલ દુરસ્ત, બાસ્કેટ બદલાવવું વગેરે ખર્ચ બાદ કરીને દરેકને ભાગે 5000 થી 6000 રૂપિયા મળે છે.

મુંબઈના ડબાવાળાઓના સંઘર્ષમય જીવનને પ્રિન્સ ચાર્લ્સ ભૂલ્યા નહોતા. જ્યારે તેમનાં લગ્ન કેમિલા પાર્કર સાથે નક્કી થયાં ત્યારે તેમાં હાજર રહેવા દુનિયાના 750 વી.આઈ.પી.ઓને આમંત્રણ આપવામાં આવેલું. તેમાં બે ડબાવાળાઓને બોલાવવામાં આવેલા. એર ઈન્ડિયાએ તેમને ટિકિટ ફ્રી આપી અને તાજ હોટલે તેમની મફત રહેવાની વ્યવસ્થા કરી આપેલી આટલું જ નહીં, સ્વાગત સમારોહમાં પ્રિન્સ તેમની પત્ની સાથે મળેલા અને તેમણે મોકલેલી ભેટ માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરેલી. એ પછી મુંબઈમાં અનરાધાર વરસાદ પડેલો ત્યારે ડબાવાળાઓના ક્ષેમકુશળ પૂછતો પત્ર પણ લખ્યો હતો. ઈટાલીના ‘તૂરીન’માં જૈવિક આહાર પર એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન યોજાયેલું તેમાં રઘુનાથ મેદગે અને ગંગારામ તળેકરને આમંત્રણ આપવામાં આવેલું. દરેક તે જાણવા ઉત્સુક હતા કે બે લાખ મુંબઈગરાઓને માત્ર ત્રણ કલાકમાં જ તેઓ ઘરનું ભોજન કઈ રીતે પહોંચાડે છે ? મુંબઈના આ ડબાવાળાઓને કેટલાંક માનસન્માન મળ્યાં છે. ‘ગિનેસ બુક ઓફ રેકોર્ડસ’માં તેમના વિશે માહિતી આપવામાં આવી છે. ‘બેસ્ટ ટાઈમ મેનેજમેન્ટ’ માટે વિશ્વમાં તેની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. રિપ્લેજ ‘બિલીવ ઓર નોટ’માં તેમની નોંધ લેવાઈ છે. કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીએ પત્રકારત્વના અભ્યાસમાં તેમનો વિષય રાખ્યો છે. 1990માં અમેરિકાની ‘મોટોરોલા’ કંપનીએ ‘સિક્સ સિગ્મા’ પદ્ધતિ વિકસિત કરી. કંપનીનું ઉત્પાદન વધે, ગ્રાહકોને સંતોષ મળે એ એનો ઉદ્દેશ છે. આ યાદીમાં પોતાનું નામ આવે તે માટે દુનિયાની કંપનીઓ ખૂબ મહેનત કરે છે પરંતુ અહીં તો દુનિયાની જેમને કંઈ ખબર નથી એવા અબુધ મુંબઈના અન્નદાતા આ ડબાવાળાઓને સામે ચાલીને સન્માન આપવામાં આવ્યું છે. તેમના પર કોઈ પી.એચ.ડી પણ કરે છે. એક વાર વિશ્વના બિઝનેસ ટાયકૂન ‘વર્જિન એટલાંટિક એરવેઝ’ના ચેરમેન રિચર્ડ બ્રેન્સન મુંબઈ આવીને તેમની ઑફિસમાં જાય છે અને તેમની સાથે શર્ટ, પાયજામો અને ટોપી પહેરીને પ્રવાસ પણ કરે છે.

દસ કલાકની ફરજ અદા કરીને ડબાવાળાઓ પાછા ફરે છે ત્યારે થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે, પરંતુ પોતાના ગ્રાહકને સંતોષ આપ્યાનો તેને આનંદ થાય છે. રેલવે પોલીસ અને મ્યુનિસિપાલિટી સાથે અવારનવાર અથડામણ પણ થતી રહે છે. અધ્યક્ષ રઘુનાથ મેદગે તરત જ મદદે આવે છે. સંઘર્ષમય અને કઠણ જીવન જીવતા ડબાવાળાઓ ઝૂંપડીઓમાં, ચાલમાં અથવા સમૂહમાં રહે છે. ડબાવાળાઓના ઘરના સભ્યો પણ કામ કરીને પૂરક આવક કરી લે છે. પ્રત્યેક ડબાવાળાનું એક સ્વપ્ન રહે છે, મુંબઈમાં કમાઈને પોતાના ગામમાં એક નાનકડું ઘર બાંધવું. મુંબઈમાં અનેક કષ્ટો સહન કરનારો ડબાવાળો જ્યારે પોતાના ગામમાં જાય છે ત્યારે પોતાના ઘરમાં શાનથી રહે છે.

તમે પણ લંચ-ટિફિન મંગાવતા હો તો ક્યારેક આ ભોળા ડબાવાળાઓના જીવનમાં ડોકિયું કરજો, તેમના ખબરઅંતર પૂછીને ચા-નાસ્તો આપજો, શક્ય હોય તો તેમનાં બાળકોને ભણાવવા મદદ કરશો તો તેમનું જીવન સરળ બની રહેશે.

એપ્રિલ 17, 2010 Posted by | જીવન ચરિત્ર | Leave a comment

સર્જનાત્મકતાને શ્વાસ લેવાની મોકળાશ આપતું ગુજરાત – Chirantana Bhatt, Ahmedabad

(Divyabhaskar)

‘અનારકલી, સલીમ તુમ્હેં મરને નહીં દેગા, ઔર હમ તુમ્હેં જીને નહીં દેંગે.’, ઝિલ્લેઇલાહીના આ શબ્દોથી કાંપતું પાંદડું ય અટકી જાય. પણ આ જ ઝિલ્લેઇલાહી એટલે કે પૃથ્વીરાજ કપૂરે પચાસના દાયકામાં વડોદરામાં આવેલા ફેકલ્ટી ઓફ ફાઇન આર્ટ્સના પ્રાંગણમાં પગ મૂકયો ત્યારે કળાના મોહમાં તેમણે પણ ક્ષણો જીવી લીધી.

ભારતીય મોડર્ન આટર્ની કથાનું બીજ આ જ પ્રાંગણમાં વવાયું. એમ.એસ. યુનિ.નાં વાઇસ ચાન્સેલર હંસા મહેતાને આ માટેનો તમામ શ્રેય જાય છે. આજે લલિતકલાઓ સાથે સંકળાયેલા દરેક દિગ્ગજો કે આર્ટ માર્કેટમાં ચપોચપ વેચાઇ જતા નવોદિત કલાકારો તમામની કલર પેલેટનો સૌથી શ્રેષ્ઠ રંગ વડોદરા ફાઇન આર્ટ્સનો હોય છે.

માર્કંડ ભટ્ટ, એન. એસ. બેન્દ્રે, કે જી સુબ્રમણ્યમ, ભૂપેન ખખ્ખર, ગુલામમોહમંદ શેખ, જયોતિ ભટ્ટ, નાગજી પટેલ, શંકૌ ચૌધરી, રામ કિંકર બૈજ જેવા અગણિત નામો આ વડના મૂળિયાં સાથે સંકળાયેલા છે. ગુજરાતની આબોહવામાં આ લલિત કલાઓ વિસ્તરી કારણ કે અહીં સર્જનાત્મકતાને શ્વાસ લેવાની મોકળાશ હતી.

ગુજરાત મહારાષ્ટ્રમાંથી છૂંટું પડયું ત્યારે શેઠ સારાભાઇ મગનભાઇ ટ્રસ્ટ ફંડના ટ્રસ્ટીઓએ શહેરમાં કલા સંસ્થા સ્થાપવાનું બીડું ઝડપ્યું અને ૧૯૬૧ની સાલમાં શેઠ સી એન કોલેજ ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ શરૂ કરાઇ. સી એન વિધાવિહારના સંકુલમાં આવેલા આ કલાત્મક પાસાંને પગલે તે પિશ્ચમ ભારતના શાંતિનિકેતન તરીકે ઓળખાતું. મેટલ કાસ્ટિંગ, શિલ્પકલા અને પેઇન્ટિંગ વગેરેમાં અનેક કલાકારો આ કોલેજના ચાકડે ઘડાયા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પામનાર કલાકાર નબીબક્ષ મન્સુરીએ અહીંથી જ ડિપ્લોમા કર્યા બાદ વડોદરા ફાઇન આર્ટ્સમાં પોસ્ટ ડિપ્લોમાનો અભ્યાસ કર્યોહતો. વીસમી સદીમાં અમદાવાદને કલાગુરુ રવિશંકર રાવળના આશીર્વાદ ફળ્યા. તેમણે ગુજરાતની કલાને ઉચ્ચ સ્થાન અપાવવા અથાગ પ્રયાસ કર્યા હતા.

ફાઇન આર્ટ્સનો પ્રભાવ : એક રૂપિયામાં નાટક જોવા મળ્યું

વડોદરામાં પૃથ્વી થિયેટર લઇને આવેલા અદાકારને ફેકલ્ટીના વિદ્યાર્થીઓના સેક્રેટરી રમેશ પંડયા સાઇકલ પર મળવા ગયા અને કેમ્પસની મુલાકાત લેવા વિનંતી કરી. સામે શરત એટલી કે તેમને લેવા વાહન જાય. ત્યારે પહેલા વર્ષના વિદ્યાર્થી અને આજના શ્રીમંત શ્રી મહારાજા રણજિતસિંહ ગાયકવાડે તેમની શોફરડિ્રવન કાર મોકલી. વિદ્યાર્થી જોશીએ અદાકારનો સ્કેચ તૈયાર કર્યો.

જતાં જતાં ફેકલ્ટીના ડિનને અદાકારે કહ્યું કે જેટલા વિદ્યાર્થીઓને અમારાં નાટક જોવા આવવું હોય તેમને કહેજો કે તમારી સહી વાળું કાર્ડ લઇને આવે તેમને એક રૂપિયામાં નાટકો જોવા મળશે. પચાસના દાયકામાં ત્રીસ રૂપિયાની ટિકિટે જોવા મળતાં હાઇ ફાઇ નાટકો ૨૫ વિદ્યાર્થીઓએ ૧ રૂપિયો ચૂકવીને જોયાં. આ હતો ફેકલ્ટી ઓફ ફાઇન આર્ટ્સનો પ્રભાવ.

ડિઝાઇન ક્ષેત્રમાં એનઆઇડી અવ્વલ

જવાહરલાલ નહેરુને ભારતીય સંસ્કતિ પર વિદેશી અસર અંગે ચિંતા થઇ. આપણી હસ્તકલાઓ, આવડતો, લઘુ ઉધોગો રોજિંદી ઘટમાળનો હિસ્સો વ્યવસાયિક ઔધોગિક હિસ્સો બને તે માટે ભારતીય ‘ડિઝાઇન’ના જતન માટે પગલાં લેવાનો નિર્ણય થયો. આ નિર્ણયને પાર પાડવા માટે અત્યંત જાણીતા એવા ચાર્લ્સ અને રે એઇમ્સને ભારત બોલાવાયા. ૧૯૬૧માં નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડિઝાઇન (એનઆઇડી)ની અમદાવાદમાં સ્થાપના થઇ.

ભારતમાં ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડિઝાઇન, તાલીમ અને સેવાઓ વગેરે વિકસતા વિશ્વમાં સ્થાન આપનારી આ પહેલી સંસ્થા હતી. ચલણી સિક્કા હોય કે વસ્તીગણતરીનાં ફોમ્ર્સ કે પછી વાતાવરણ પ્રમાણે તાપમાન બદલતા જેકેટ્સ. આ તમામ પાછળ એનઆઇડીનું ડિઝાઇનિંગ કામ કરે છે.

ટેક્સટાઇલ, વિઝ્યુઅલ, પ્રોડકટ ડિઝાઇનિંગ, ફર્નિચર ડિઝાઇન, ટોય ડિઝાઈન, ડિઝાઇન થિંક જેવાં અનેક પાસાં પર સર્જનાત્મક વિચારશૈલી ઘડવામાં એનઆઇડીએ કાઠું કાઢ્યું.

કલાકારોની જન્મભૂમિ

૧ ફેકલ્ટી ઓફ ફાઇનઆર્ટ્સમાં એન. એસ. બેન્દ્રેએ સારા કલાકારોને બોલાવી વિદ્યાર્થીઓને ડેમોન્સ્ટ્રેશન આપવાની પ્રથા શરૂ કરી હતી. આ ડેમો માટે એમ. એફ. હુસેન, પેરીન મિસ્ત્રી, કે કે હૈબ્બર, સ્યાવક્સ ચાવડા જેવા કલાકારો આવ્યા હતા. તેઓએ જે તે વખતે તૈયાર કરેલી કતિઓ આજે પણ યુનિ.માં સચવાયેલી છે અને તેનું મૂલ્ય આંકવું શકય નથી.

૨ જવાહરલાલ નહેરુએ ચાર્લ્સ અને રે ને ભારત બોલાવી આખા ભારતમાં પ્રવાસ કરી હસ્તકલા અને લઘુઉધોગો અંગે રિપોર્ટ તૈયાર કરવાનું જણાવ્યું હતું. ૧૯૫૮માં તેમણે રિપોર્ટ તૈયાર કરી સારી ગુણવત્તાવાળાં ઉત્પાદનો નાનાં એકમો કરી શકે તે માટે ડિઝાઇન રિસર્ચ અને સર્વિસ સંસ્થાની જરૂર હોવાનું જણાવતાં ૧૯૬૧માં અમદાવાદમાં એનઆઇડી (નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડિઝાઇનિંગ) રચાઈ.

ફેકટ ફાઇલ

૧ ફાઇનઆટર્સમાં યોજાતો ફેર શાંતિનિકેતનમાં યોજાતા ફેરમાંથી પ્રેરણા લઇ ૧૯૬૧માં યોજાયો, જેમાં પહેલીવાર રમેશ પંડયાના સૂચનથી લાઇવ પપેટ્ શો શરૂ કરાયો.
૨ ૧૯૫૫માં જવાહરલાલ નહેરુ ફાઇન આર્ટ્સની મુલાકાતે આવ્યા પણ તેમણે કયાંય પણ હસ્તાક્ષર નહીં આપે તેમ કહેલું છતાં વિદ્યાર્થીએ તૈયાર કરેલા સ્કેચ પર તેમણે સહી કરી હતી.
૩ તે સમયે ફાઇનઆર્ટ્સની ફી પ્રતિ સત્ર એશી રૂપિયા હતી.
૪ ફેકલ્ટી ઓફ ફાઇનઆર્ટ્સ પહેલાં શરૂ થયેલા કલા ભવનમાં દાદા સાહેબ ફાળકેએ તાલીમ લીધી હતી.
૫ એનઆઇડીના પહેલા વર્ષે માત્ર છ મહિનાનો પ્રાથમિક કોર્સ હતો જેમાં છ જ વિદ્યાર્થી હતા. આજે સંસ્થામાં વિદ્યાર્થીઓની કુલ સંખ્યા ૯૫૦ની આસપાસ છે.
૬ એનઆઇડીની ઇમારતનો ઘણો હિસ્સો મોડયુલર આર્કિટેકચર સ્ટાઇલથી બનાવાયો છે.
૭ ઇન્ડિયન ઐરલાઇન્સનો જાણીતો લોગો ૧૯૬૭માં એનઆઇડીએ તૈયાર કર્યો હતો.
૮ એનઆઇડીને અમદાવાદમાં સ્થાપવાનું શ્રેય ગૌતમ અને ગીરા સારાભાઇને જાય છે. સંસ્થાની શરૂઆત થઇ ત્યારે ડિરેકટર બોર્ડના વડાં ગીરા સારાભાઇ તથા ફાઉન્ડિંગ ચેરમેન ગૌતમ સારાભાઇ હતા.
૯ સંસ્થાનની ઇમારત અંગે ડિઝાઇન નક્કી થઇ ત્યારે કયાં કેવા પ્રકારનાં વૃક્ષો ઉગાડવા તેનો પણ ચોક્કસ પ્લાન તૈયાર કરાયો હતો.

રંગોના વિચારને આપી વાસ્તવિકતા

સુરતમાં નાગર પરિવારમાં ૧૮૯૭માં જન્મેલાં હંસા મહેતાએ સ્વાતંત્ર ચળવળમાં આગળ પડતો ભાગ લીધો હતો. તે સમયે કોલેજની ડિગ્રી મેળવનારાં એ ત્રીજા ગુજરાતી મહિલા હતાં. તેમણે ઇંગ્લેન્ડથી જર્નાલિઝમનો અભ્યાસ કરેલો બરોડા કોલેજમાં તેમના પિતા અઘ્યાપક હતા તે કોલેજ એમ. એસ. યુનિવર્સિટી બની ત્યારે દેશની પહેલી કો-એડ યુનિ.નાં સૌપ્રથમ મહિલા વાંચા બનવાનું સન્માન આ નાગરપુત્રીને મળ્યું.

તેમણે દેશની પહેલી કોલેજ ઘડી જેમાં લલિતકળાઓ ભણાવવામાં આવતી. તેમણે જાણીતા કલાકારોને ફાઇન આર્ટ્સ કોલેજ શરૂ કરવા કોન્સેપ્ટ મંગાવ્યો. માર્કંડ ભટ્ટ જેમને વિદેશી અભ્યાસની પણ જાણકારી હતી તેમની યોજના મંજૂર થઇ અને ૧૯૪૯માં હંસા મહેતાએ તેમને વડોદરા આમંત્ર્યાં. આ ઉપરાંત રવિ શંકર રાવલ, કે કે હેબ્બર, સોમાલાલ શાહ, વી પી કરમાકર, સિયાવક્ષ ચાવડા અને હર્મન ગોએટ્ઝ પણ તે સમયે વડોદરા આવ્યા.

એપ્રિલ 14, 2010 Posted by | ગુજરાત | Leave a comment