વિસામો

એક પળ માણવા નો પ્રયાસ

LET THE WORLD KNOW WHAT IS “CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY”?

A news reporter asked Ratan Tata as to why Tatas are not making as much money as Reliance. He was said to have replied, “We are industrialists. They are businessmen.

What TATA did to 26/11 Mumbai victims?
Pl. do not delete. A must read Topic for all Indians

LET THE WORLD KNOW WHAT IS
“CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY”?

THE NEWS WE DO NOT KNOW! . The Tata Gesture

1. All category of employees including those who had completed even 1 day as casuals were treated on duty during the time the hotel was closed.

2. Relief and assistance to all those who were injured and killed

3. The relief and assistance was extended to all those who died at the railway station, surroundings including the “Pav- Bha ji” vendor and the pan shop owners.

4. During the time the hotel was closed, the salaries were sent by money order.

5. A psychiatric cell was established in collaboration with Tata Institute of Social Sciences to counsel those who needed such help.

6. The thoughts and anxieties going on people’s mind was constantly tracked and where needed psychological help provided.

7. Employee outreach centers were opened where all help, food, water, sanitation, first aid and counseling was provided. 1600 employees were covered by this facility.

8. Every employee was assigned to one mentor and it was that person’s responsibility to act as a “single window” clearance for any help that the person required.

9. Ratan Tata personally visited the families of all the 80 employees who in some manner – either through injury or getting killed – were affected.

10. The dependents of the employees were flown from outside Mumbai to Mumbai and taken care off in terms of ensuring mental assurance and peace. They were all accommodated in Hotel President for 3 weeks.

11. Ratan Tata himself asked the families and dependents – as to what they wanted him to do.

12. In a record time of 20 days, a new trust was created by the Tatas for the purpose of relief of employees.

13. What is unique is that even the other people, the railway employees, the police staff, the pedestrians who had nothing to do with Tatas were covered by compensation. Each one of them was provided subsistence allowance of Rs. 10K per month for all these people for 6 months.

14. A 4 year old granddaughter of a vendor got 4 bullets in her and only one was removed in the Government hospital. She was taken to Bombay hospital and several lacs were spent by the Tatas on her to fully recover her.

15. New hand carts were provided to several vendors who lost their carts.

16. Tata will take responsibility of life education of 46 children of the victims of the terror.

17. This was the most trying period in the life of the organization. Senior managers including Ratan Tata were visiting funeral to funeral over the 3 days that were most horrible.

18. The settlement for every deceased member ranged from Rs. 36 to 85 lacs [One lakh rupees translates to approx 2200 US $ ] in addition to the following benefits:

a. Full last salary for life for the family and dependents;

b. Complete responsibility of education of children and dependents – anywhere in the world.

c. Full Medical facility for the whole family and dependents for rest of their life.

d. All loans and advances were waived off – irrespective of the amount.

e. Counselor for life for each person

B. Epilogue
How was such passion created among the employees? How and why did they behave the way they did?

The organization is clear that it is not something that someone can take credit for. It is not some training and development that created such behavior. If someone suggests that – everyone laughs

It has to do with the DNA of the organization, with the way Tata culture exists and above all with the situation that prevailed that time.
The organization has always been telling that customers and guests are #1 priority

The hotel business was started by Jamshedji Tata when he was insulted in one of the British hotels and not allowed to stay there.

He created several institutions which later became icons of progress, culture and modernity.

IISc is one such institute. He was told by the rulers that time that he can acquire land for IISc to the extent he could fence the same. He could afford fencing only 400 acres.

When the HR function hesitatingly made a very rich proposal to Ratan – he said – do you think we are doing enough?

The whole approach was that the organization would spend several hundred crore in re-building the property – why not spend equally on the employees who gave their life?

This is NOT COVERED BY Any NEWS CHANNELS

Like AAJTAK, ZEE NEWS , IBN These People Busy SHOWING DOGS CATS and cricketers

LET THE WORLD KNOW WHAT IS “CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILITY”?

Advertisements

ડિસેમ્બર 18, 2010 Posted by | જીવન ચરિત્ર | Leave a comment

મારું ઘડતર – એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ

મારું ઘડતર – એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામ
Readgujarati

[‘અગનપંખ’માંથી કેટલાક અંશો સાભાર.]

મારો જન્મ તત્કાલીન મદ્રાસ રાજ્યમાં આવેલ ટાપુ – ગામ રામેશ્વરમમાં એક મધ્યમવર્ગીય તામિલ કુટુંબમાં થયો હતો. મારા પિતા જૈનુલબ્દીને ન તો વ્યવસ્થિત શાળાકીય શિક્ષણ મેળવ્યું હતું કે ન તો તેમના પાસે ધન હતું; આવી પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચે પણ તે જન્મજાત, સહજ અને ભરપૂર ડહાપણ તથા ઉદાર ચિત્ત ધરાવતા હતા. આ બાબતોમાં તેમને મારી માતા, આશિયામ્મા, એક આદર્શ સહધર્મચારિણી તરીકે મળી ગયાં હતાં. તે દરરોજ કેટલાક લોકોને ભોજન કરાવતાં તે હું કંઈ ચોક્કસ કહી શકું તેમ નથી, પણ મને ખાતરી છે કે અમારા કુટુંબના બધા સભ્યોનો સરવાળો કરીએ તે કરતાં વધારે સંખ્યામાં બહારના લોકો અમારી સાથે જમતાં હતા.

મારાં માતાપિતાની સમાજમાં એક આદર્શ દંપતી તરીકે ગણતરી થતી હતી. મારાં માતાના પૂર્વજો ગૌરવપ્રદ રીતે જીવ્યા હતા. એક પૂર્વજને બ્રિટિશરોએ ‘બહાદુર’નો ઈલ્કાબ પણ આપ્યો હતો. હું અનેક સંતાનોમાંનો એક હતો. મારાં માતાપિતા ઊંચાં અને દેખાવડાં હતાં, પણ હું ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો અને ઓછો ધ્યાનાકર્ષક દેખાવ ધરાવતો છોકરો હતો. અમે ઓગણીસમી સદીના મધ્યમાં બંધાયેલ અમારા પૂર્વજોના ઘરમાં રહેતાં હતાં. તે રામેશ્વરમની મસ્જિદ શેરીમાં આવેલ, ચૂના તથા ઈંટોનું બનેલ, વિશાળ અને પાકું મકાન હતું. ચુસ્ત સાદાઈમાં માનતા મારા પિતા બિનજરૂરી સગવડો અને મોજમજાને ટાળતા. અલબત્ત, તેઓ ખોરાક, દવાઓ કે વસ્ત્રો જેવી જરૂરિયાતો સરસ રીતે પૂરી પાડતા. હું ખાતરીપૂર્વક કહી શકું છું કે ભૌતિક રીતે અને સાંવેગિક રીતે મારું બાળપણ પૂરું સલામત રહ્યું હતું. સામાન્ય રીતે હું ભોજન મારાં માતા સાથે, રસોડાની જમીન પર બેસીને લેતો. તેઓ મારી પાસે કેળનું પાંદડું મૂકતાં, જેના પર ભાત, ખુશ્બોદાર સંભાર, ઘેર બનાવેલ તીખાં વિવિધ અથાણાં અને નાળિયેરીની તાજી ચટણીનો લોંદો કડછીથી પીરસતાં.

ભગવાન શંકરનું પ્રખ્યાત મંદિર, જેના કારણે રામેશ્વરમ યાત્રાળુઓ માટે પવિત્ર ધામ બન્યું હતું, અમારા ઘરથી દસ મિનિટના અંતરે હતું. અમારો વિસ્તાર મહદ અંશે મુસ્લિમ કુટુંબોનો હતો, પરંતુ ત્યાં થોડાં હિન્દુ કુટુંબો પણ વસતાં હતાં અને બધાં ખૂબ હળીમળીને રહેતાં હતાં. અમારા વિસ્તારમાં એક ખૂબ જૂની મસ્જિદ હતી. મારા પિતા મને દરરોજ સાંજે નમાજ માટે લઈ જતા. અરબી ભાષામાં ગવાતી આ પ્રાર્થનાઓનો અર્થ શો થાય છે તેની મને કશી ખબર ન હતી; મને તો પૂરી શ્રદ્ધા હતી કે તે ખુદાને પહોંચે જ છે. જ્યારે મારા પિતા નમાજ પૂરી કરી મસ્જિદ બહાર આવતા, ત્યારે વિવિધ પંથો અને સંપ્રદાયોના લોકો તેમની રાહ જોતા રહેતા. ઘણા તેમને પાણીનું વાસણ ધરતા. તેઓ પોતાની આંગળી બોળી તેને સ્પર્શતા અને પ્રાર્થના કરતા. આ પાણી પછી વિવિધ ઘરોમાં અપંગો માટે જતું. મને એ પણ યાદ છે કે ઘણા લોકો પોતે સાજા થઈ ગયા બાદ મારા પિતા પાસે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા આવતા. મારા પિતા માત્ર સ્મિત કરતા અને તેમને દયાળુ એવા પરવરદિગાર અલ્લાહનો આભાર માનવાનું કહેતા.

રામેશ્વરમ મંદિરના મુખ્ય પૂજારી પાક્ષી લક્ષ્મણ શાસ્ત્રી મારા પિતાના ગાઢ દોસ્ત હતા. મારા બાળપણની જે મધુર અને સ્પષ્ટ સ્મૃતિઓ છે તેમાંની એકમાં હું આ બે વડીલોને, તેમનાં પરંપરાગત વસ્ત્રોમાં, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ચર્ચામાં મશગૂલ જોઈ શકું છું. જ્યારે મારી ઉંમર પ્રશ્નો પૂછવા જેટલી થઈ, ત્યારે હું મારા પિતાને નમાજ કે પ્રાર્થનાની ઉપયોગિતા વિશે પૂછતો. મારા પિતા મને જવાબ આપતા તેમ નમાજમાં કશું રહસ્યમય ન હતું. પ્રાર્થના તો, ઊલટી, લોકો વચ્ચે આત્મિક સંવાદને શક્ય બનાવે છે. ‘જ્યારે તમે પ્રાર્થના કરો છો’ તે કહેતા, ‘ત્યારે તમે તમારા દેહભાવને અતિક્રમો છો અને અસ્તિત્વનો જ એક હિસ્સો બની જાવ છો, જ્યાં ધન, વય, જ્ઞાતિ, કર્મ વગેરે વિશે કોઈ ભેદભાવ નથી હોતો.’ મારા પિતાની એક વિશિષ્ટતા એ હતી કે તેઓ ગમે તેવા કઠિન ધાર્મિક વિચારોને ખૂબ સરળ અને વ્યવહારુ તામિલમાં સમજાવી શકતા. તેમણે એક વાર મને કહેલું, ‘પોતાના કાળમાં, પોતાના સ્થળમાં, પોતે જે વાસ્તવિક છે, અને શુભ-અશુભ જે સ્તરે પહોંચેલ છે, દરેક મનુષ્ય પૂર્ણ વ્યક્ત પરમાત્માનો એક વિશિષ્ટ અંશ છે. એટલે તકલીફો, પીડાઓ અને સમસ્યાઓથી શા માટે ગભરાવું જોઈએ ? જ્યારે મુશ્કેલીઓ આવે, ત્યારે આ પીડાઓનો સંદર્ભ સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. પ્રતિકૂળતા હંમેશાં આત્મચિંતન માટે વિશાળ તકો પૂરી પાડે છે.’
‘જે લોકો તમારી પાસે સહાય અને સલાહ લેવા આવે છે તેમને તમે શા માટે આ નથી કહેતા ?’ મેં મારા પિતાને પ્રશ્ન કર્યો, ત્યારે તેમણે મારા ખભા પર સ્નેહથી હાથ મૂકી અને મારી આંખોમાં આંખ પરોવી થોડી પળો સુધી કશો જવાબ ન આપ્યો, જાણે કે હું તેમને જવાબ સમજી શકીશ કે નહીં તેમ માનીને મારી શક્તિને તેઓ ચકાસતા હતા. પછી ધીમા, ઘેરા અવાજે બોલ્યા, જે ઉત્તરથી હું એક અદશ્ય શક્તિ અને ઉત્સાહથી ઊભરાઈ ગયો હતો : ‘જ્યારે જ્યારે મનુષ્યો પોતાને એકલા કે વિખૂટા અનુભવે છે, ત્યારે – સહજ પ્રત્યાઘાતરૂપે – તેઓ કોઈ સાથને શોધવાનો પ્રયત્ન કરે છે; જ્યારે તેઓ મુશ્કેલીમાં મુકાય છે, ત્યારે કોઈ પોતાને સહાય કરે તેવી વ્યક્તિની શોધ કરે છે; જ્યારે કોઈ મડાગાંઠની પરિસ્થિતિમાં મુકાય છે, ત્યારે તેઓ કોઈ માર્ગદર્શકની શોધમાં રહે છે. ફરી ફરીને સર્જાતાં પીડા, ઈચ્છાઓ અને અપેક્ષાઓ પોતપોતાના ખાસ મદદગારોને શોધી લેતાં હોય છે. દુઃખમાં ફસાયેલ જે લોકો મારી પાસે આવે છે, તેમના માટે હું, પ્રાર્થના અને અર્ચના વડે, તેમને સતાવતાં પાશવી તત્વોને શાંત કરવાના પ્રયાસોમાં માધ્યમ જ હોઉં છું. આ અભિગમ જરા પણ સાચો નથી અને તેને અનુસરવા જેવું પણ નથી. વ્યક્તિએ નિયતિનાં ભયગ્રસ્ત દર્શન તથા એ દર્શન, જે આપણામાં રહેલ પૂર્ણતાને આડખીલીરૂપ શત્રુઓને શક્તિમાન બનાવે છે – તે બે વચ્ચેનો તફાવત સમજી લેવો જોઈએ.’

મને બરાબર યાદ છે કે મારા પિતાનો દિવસ બરાબર સવારે ચારને ટકોરે શરૂ થઈ જતો. ભળભાંખળું થાય તે પહેલાં તે નમાજ કરતા. નમાજ પછી અમારા ઘરથી ચાર માઈલ દૂર આવેલ અમારી માલિકીના નાળિયેરીના વનમાં ચાલ્યા જતા. પાછા વળતાં તેઓ પોતાના ખભા પર એકાદ ડઝન નાળિયેર બાંધીને લઈ આવતા. ત્યાર પછી જ તેઓ નાસ્તો કરતા. આ નિયમ તેમણે પોતે છ દાયકા પસાર કરી ગયા ત્યાં સુધી ચાલુ રાખ્યો હતો. મારા સમગ્ર જીવન દરમિયાન મેં મારા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલૉજીના જગતમાં પણ મારા પિતાને અનુસરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. મારા પિતાએ મારી સામે પ્રગટ કરેલ પાયાનાં સત્યોને સમજવા પ્રયત્ન કર્યો છે અને નિશ્ચયાત્મક રીતે અનુભૂતિ કરી છે કે વિશ્વમાં એક એવી દિવ્ય શક્તિ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે વ્યક્તિને તેની મૂંઝવણ, દુઃખો, ઉદાસીનતા અને નિષ્ફળતાની પળોમાં તેનાથી ઉપર ઉઠાવે છે અને તેના સાચા – આદિમ સ્થળ તરફ દોરે છે અને એક વખત વ્યક્તિ પોતાનાં શારીરિક અને સાંવેગિક બંધનોથી મુક્ત થાય છે, તરત તે મુક્તિ, આનંદ અને મનની શાંતિના માર્ગ પર ગતિ કરવા લાગે છે.

હું લગભગ છ વર્ષનો હોઈશ ત્યારે મારા પિતાએ યાત્રાળુઓને રામેશ્વરમથી ધનુષકોડી (તેને ‘સેતુ કરાઈ’ પણ કહેતા) લઈ જવા લાકડાનું વહાણ બાંધવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે આ કામ પોતાના એક સંબંધી અહમદ જલાલુદ્દીન – જે પાછળથી મારાં બહેનને પરણ્યા –ની મદદથી દરિયાકાંઠે શરૂ કર્યું. હું આ વહાણને આકાર લેતું જોતો. વહાણનું કાઠું તથા તળિયું વનની આગની ગરમીથી મજબૂત બન્યાં હતાં. મારા પિતા આ વહાણની મદદથી પોતાનો વ્યવસાય ખૂબ જ સારી રીતે કરી રહ્યા હતા, જ્યારે એક દિવસ સો માઈલની ઝડપે આવેલ પવનનું વાવાઝોડુ સેતુ કરાઈની થોડી જમીન સાથે વહાણને પણ તાણી ગયું. ત્યાં આવેલ પંબન-પુલ પણ તેના પરથી જતી, મુસાફરોથી લદાયેલી ટ્રેન સાથે તૂટી પડ્યો. અત્યાર સુધી મેં દરિયાનું માત્ર સૌંદર્ય જ જોયું હતું. હવે તેની અનિયંત્રિત ઊર્જા મને તેનું નવું જ દર્શન આપી ગઈ. જ્યારે વહાણનો અકાળે અંત આવ્યો ત્યારે જલાલુદ્દીન, અમારી ઉંમર વચ્ચે તફાવત છતાં, મારા ગાઢ મિત્ર બની ચૂક્યા હતા. તેઓ મારાથી લગભગ પંદર વર્ષ મોટા હતા અને મને ‘આઝાદ’ કહીને બોલાવતા. અમે દરરોજ સાંજે લાંબે સુધી ફરવા જતા. મસ્જિદ શેરીથી શરૂઆત કરી ટાપુના રેતાળ દરિયાકિનારા સુધી પહોંચતા ત્યાં સુધી જલાલુદ્દીન અને હું મુખ્યત્વે આધ્યાત્મિક વિષયો પર જ વાત કરતા. યાત્રાળુઓથી સતત છલકાતા રામેશ્વરમનું વાતાવરણ જ આવી ચર્ચાને ઉત્તેજન પૂરું પાડતું. અમારું પ્રથમ રોકાણ ભગવાન શંકરના વિશાળ મંદિર પાસે જ હોય. દેશના દૂરસુદૂરના ભાગોમાંથી આવતા યાત્રાળુઓ જે પૂજ્યભાવથી મંદિરની પ્રદક્ષિણા કરે, તેવા જ ભાવથી અમે પણ પ્રદક્ષિણા કરતા અને અમારાં મન અને શરીરમાં અદશ્ય શક્તિનો આવિર્ભાવ થતો અનુભવતા.

જલાલુદ્દીન ખુદા વિશે એવી રીતે વાત કરતા, જાણે કે તેઓ એના કોઈ ભાગીદાર હોય, તેમજ તેમની શંકાઓ ખુદા સામે એવી રીતે રજૂ કરતા, જાણે કે ખુદા તેમની સામે તેનો નિકાલ કરવા જ ઊભા હોય. હું જલાલુદ્દીન સામે એકીટશે જોયા કરતો. પછી સમુદ્રમાં પવિત્ર સ્નાન કરતા, મંત્રો બોલતા, વિધિઓ કરતા અને નિર્ગુણ, સર્વજ્ઞ પરમાત્મા પ્રત્યે ઊંડો પૂજ્યભાવ પ્રગટ કરતા તથા મંદિરની પ્રદક્ષિણા કરતા. હું વિશાળ યાત્રાળુઓના સમૂહને જોતો. મને એ બાબતે કદી પણ શંકા ન થતી કે મંદિરમાં થતી પ્રાર્થના પણ અમારી મસ્જિદમાં થતી નમાજની જેમ એક જ સ્થાને પહોંચે છે, પણ જલાલુદ્દીનની વાતો સાંભળ્યા પછી મને એ વિચાર આવતો કે શું જલાલુદ્દીનને ખુદા સાથે કોઈ વિશિષ્ટ સંપર્ક તો નથી ને ! જલાલુદ્દીનનું શાળાકીય શિક્ષણ તેમના કુટુંબની તાણભરી પરિસ્થિતિને કારણે ખૂબ જ ઓછું હતું. કદાચ આ જ પરિબળ હશે કે તેઓ મને હમેશાં મારા અભ્યાસમાં શ્રેષ્ઠત્વ મેળવવા પ્રોત્સાહિત કરતા અને મારી સફળતાને જાણે પોતાની સિદ્ધિ હોય તે રીતે ભરપેટ માણતા. પોતાની ઓછપ માટેનો આંશિક ગુસ્સો પણ મેં તેમનામાં ક્યારેય નથી જોયો. ઉલ્ટાનું, જિંદગીએ તેમને જે કંઈ આપ્યું હતું તે માટે તેઓ હંમેશાં કૃતજ્ઞતા પ્રગટ કરતા.

દરેક બાળક એક વિશિષ્ટ સામાજિક-આર્થિક અને ભાવનાત્મક પર્યાવરણમાં કેટલાંક વારસાગત લક્ષણો લઈને જન્મે છે અને વડીલો દ્વારા એક ચોક્કસ પ્રકારની તાલીમ મેળવે છે. મને વારસામાં મારા પિતા પાસેથી પ્રામાણિકતા અને આત્મશિસ્ત મળ્યાં; મારી માતા પાસેથી ભલાઈમાં વિશ્વાસ અને ઊંડી કરુણા મળ્યાં. મારાં ત્રણ ભાઈ-બહેનોને પણ તે મળ્યાં. મને લાગે છે કે મેં જે સમય જલાલુદ્દીન અને સમશુદ્દીન સાથે ગાળ્યો, તેણે મારા બાળપણને વિશિષ્ટ ઘાટ આપ્યો અને તેને પરિણામે જ મારી પછીની જિંદગીમાં મોટું પરિવર્તન આવી શક્યું. જલાલુદ્દીન તથા સમશુદ્દીનને જીવનની શાળામાંથી મળેલ ડહાપણ નિઃશબ્દ સંદેશાઓ દ્વારા એવું આંતરપ્રેરિત અને સંવેદનશીલ હતું કે નિઃશંકપણે કહી શકું છું કે મારામાં આગળ જતાં જે સર્જનાત્મકતા પ્રગટી તે બાળપણમાં મળેલી તેમની સંગતનું જ પરિણામ હતું. બાળપણમાં મારા ત્રણ ગાઢ મિત્રો હતા – રામાનંદ શાસ્ત્રી, અરવિંદન અને શિવપ્રકાશન. આ ત્રણે છોકરાઓ રૂઢિચુસ્ત હિન્દુ બ્રાહ્મણ કુટુંબોમાંથી આવતા હતા, પરંતુ બાળકો તરીકે, અમારામાંથી કોઈ પણ, ધાર્મિક તફાવત કે ઉછેર છતાં, પરસ્પર જુદાપણું અનુભવતા ન હતા. અગત્યની બાબત તો એ હતી કે રામાનંદ શાસ્ત્રી તો રામેશ્વરમ મંદિરના મુખ્ય પૂજારી પાક્ષી લક્ષ્મણન શાસ્ત્રીનો પુત્ર હતો. મોટો થયો ત્યારે તેણે જ પિતા પાસેથી મંદિરનું પૂજારીપદ સંભાળ્યું હતું. અરવિંદન ત્યાં આવતાં યાત્રાળુઓને વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા ગોઠવી આપવાના વ્યવસાયમાં પડ્યો અને શિવપ્રકાશન રેલવેમાં ભોજન પૂરું પાડવાના કોન્ટ્રેક્ટમાં પડ્યો હતો. દર વર્ષે યોજાતા શ્રી સીતારામ કલ્યાણમ ઉત્સવમાં અમારું કુટુંબ ખાસ પ્લેટફૉર્મવાળા વહાણની ગોઠવણ કરી આપતું. જેમાં અમારા ઘર નજીક આવેલ રામતીર્થ નામના તળાવની વચ્ચે આવેલ લગ્નની જગ્યાએ (મંદિરથી) ભગવાનની મૂર્તિને લઈ જવામાં આવતી. મારાં મા તથા દાદી અમને બાળકોને દરરોજ રાત્રે સૂવા વખતે રામાયણના પ્રસંગો તથા પયગંબરના જીવનપ્રસંગોની વાર્તાઓ કરતાં.

રામેશ્વરમ એલિમેન્ટરી સ્કૂલમાં હું પાંચમા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે, એક દિવસ, એક નવા શિક્ષક અમારા વર્ગમાં આવ્યા. હું ત્યારે ટોપી પહેરતો, જેને કારણે મુસ્લિમ તરીકે ઓળખાતો હતો. હું હંમેશાં પ્રથમ બાંકડે અને રામાનંદ શાસ્ત્રીની બાજુમાં જ બેસતો. તે ત્યારે યજ્ઞોપવીત પહેરતો. આ નવા શિક્ષક હિન્દુ પૂજારીનો છોકરો મુસલમાન છોકરા સાથે બેસે તે સહન કરી ન શક્યા. ત્યારે સમાજમાં જે ઊંચ-નીચની વ્યવસ્થા હતી તે ન્યાયે મને છેલ્લે બાંકડે જઈ બેસવાની તેમણે આજ્ઞા કરી, હું તો ખૂબ ઉદાસીન થઈ ગયો. રામાનંદ શાસ્ત્રી પણ. મેં જ્યારે છેલ્લે બાંકડે મારી બેઠક બદલાવી, ત્યારે તેની આંખમાં હતાશા પથરાઈ ગઈ. ત્યારની તેની રડતી છબી મારા પર અમીટ છાપ મૂકી ગઈ છે. શાળા પૂરી થયા બાદ અમે બંને ઘેર ગયા અને અમારા વડીલોને આ ઘટનાની વાત કરી. લક્ષ્મણન શાસ્ત્રીએ તરત જ શિક્ષકને બોલાવ્યા અને અમારી હાજરીમાં જ શિક્ષકને કડક સૂચના આપી કે આ નિર્દોષ બાળકોના મનમાં સામાજિક અસમાનતા અને ધાર્મિક અસહિષ્ણુતાનું ઝેર ન પ્રસરાવવું. તેમણે શિક્ષકને સ્પષ્ટ કહ્યું કે કાં તો તે માફી માગે અથવા ગામ છોડી દે. શિક્ષકે માફી માગી, એટલું જ નહીં, પણ લક્ષ્મણન શાસ્ત્રીની નિશ્ચયાત્મક દષ્ટિને પરિણામે તેઓ સુધરી પણ ગયા.

પણ, એકંદરે જોઈએ તો, રામેશ્વરમનો નાનકડો સમાજ જુદાં જુદાં ચોક્કસ સ્તરોમાં વહેંચાયેલો હતો અને વિવિધ સમાજિક જૂથોના ભેદભાવની બાબતોમાં આત્યંતિક રીતે રૂઢિચુસ્ત હતો. આ બધા વચ્ચે પણ, જોકે, અમારા વિજ્ઞાનશિક્ષક શિવસુબ્રમણ્યા ઐયર, ભલે પોતે જુનવાણી બ્રાહ્મણ તથા ખૂબ જ રૂઢિચુસ્ત પત્નીવાળા હોવા છતાં, કંઈક બળવાખોર જેવા હતા. તેઓ સામાજિક બંધનો તોડવાનો ખૂબ પ્રયાસ કરતા, જેથી વિવિધ સમાજોમાંથી આવતા લોકો સરળતાથી હળીમળી શકે. તે મારી સાથે કલાકો ગાળતા અને કહેતા, ‘કલામ, હું તને એટલો વિકસિત જોવા માગું છું, જેથી તું મોટાં શહેરોમાં ખૂબ શિક્ષિત લોકોની સમકક્ષ ઊભો રહી શકે.’

એક દિવસ તેમણે મને ભોજન માટે આમંત્રણ આપ્યું. એક મુસ્લિમ છોકરો પોતાના વૈદિક પવિત્ર રસોડામાં આવીને જમે તે ખ્યાલે જ તેમનાં પત્ની તો છળી જ મર્યાં ! તેમણે મને રસોડામાં પીરસવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી. શિવસુબ્રમણ્યા ઐયરને ન તો ખલેલ પહોંચી કે ન તો તે પત્ની પર ગુસ્સે થયા. તેને બદલે તેમણે મને પોતાના હાથે ભોજન પીરસ્યું અને મારી બાજુમાં જ જમવા બેઠા. તેમનાં પત્ની રસોડાનાં બારણાં પાછળ ઊભાં અમને નીરખતાં હતાં. મને વિચાર આવતો હતો કે હું જે રીતે ભાત ખાતો હતો, પાણી પીતો હતો કે ભોજન પછી જે રીતે જમીન સાફ કરતો હતો, તેમાં કોઈ તફાવત જોઈ શક્યાં હશે ? હું જ્યારે વિદાય લેતો હતો, ત્યારે શિવસુબ્રમણ્યા ઐયરે પછીના અઠવાડિયે ફરી જમવા આવવાનું મને આમંત્રણ આપ્યું. મારો ખચકાટ જોઈ, મને મૂંઝવણ ન અનુભવવાનું કહી તેઓ બોલ્યા, ‘એક વાર એક પ્રથા બદલાવવાનો તમે નિર્ણય લો છો, તો આવી સમસ્યાઓનો સામનો તો તમારે કરવો જ પડે.’ જ્યારે હું બીજા અઠવાડિયે તેમના ઘેર ગયો, ત્યારે શિવસુબ્રમણ્યા ઐયરનાં પત્ની મને પોતાના રસોડામાં લઈ ગયાં અને પોતાના હાથે ભોજન પીરસ્યું.

જુલાઇ 14, 2010 Posted by | જીવન ચરિત્ર | Leave a comment

મુંબઈના ડબાવાળાઓની કથા અને વ્યથા – મનહર ડી. શાહ

[‘નવનીત સમર્પણ’ એપ્રિલ-2010માંથી સાભાર.]

– બે લાખ મુંબઈગરાઓને માત્ર ત્રણ કલાકમાં જ લંચ-ટિફિન પહોંચાડતા પાંચ હજાર ડબાવાળાઓ.
– કાર્યક્ષેત્ર લગભગ 60 કિલોમીટર
– 60 લાખ ફેરામાં માત્ર એકાદ ભૂલ થાય છે.
– વાર્ષિક 72 કરોડ રૂપિયા ટર્નઓવર.

મુંબઈના ડબાવાળાઓ આપણા દેશની એક અજાયબી છે. માત્ર ત્રણ કલાકમાં જ તેઓ બે લાખ મુંબઈગરાઓને સમયસર ભોજન-ટિફિન પહોંચાડી દે છે, આમાં ભાગ્યે જ ભૂલ થાય છે. આપણા દેશમાં તેઓ વર્ષો સુધી ઉપેક્ષિત હતા પરંતુ જગવિખ્યાત ‘ટાઈમ’ સાપ્તાહિકે આ અર્ધશિક્ષિત પાંચ હજાર ડબાવાળાઓના કષ્ટમય જીવન વિશે સ્ટોરી પ્રગટ કરીને વિશ્વને તેમના જીવન વિશે જાણ કરી. એ પછી બી.બી.સી.એ પણ તેમના પર ફિલ્મ બનાવીને પ્રસાર કર્યો. એ જોઈને બ્રિટનના રાજકુમાર પ્રિન્સ ચાર્લ્સ ભાવુક બની ગયા. તેઓ એક જ વાક્ય બોલ્યા, ‘It is amazing.’

પ્રિન્સ ચાર્લ્સની ભારત મુલાકાત દરમિયાન તેમણે મુંબઈના અન્નદાતા આ અબુધ ડબાવાળાઓને મળવાનું નક્કી કર્યું, સતત સંઘર્ષ કરતા આ મુંબઈના ડબાવાળા વિશે લોકોનું કુતૂહલ વધી ગયું. 4 નવેમ્બર, 2003ના રોજ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ મુંબઈ આવ્યા અને ચર્ચગેટ સ્ટેશન પર જ્યાં ડબાઓનું અંતિમ સોર્ટિંગ થાય છે ત્યાં તેમની મુલાકાત રાખવામાં આવી. બરાબર સવાઅગિયાર વાગ્યે પ્રિન્સ ચર્ચગેટ આવી પહોંચ્યા. ચારેબાજુ ખૂબ ભીડ હતી. તેમણે ડબાવાળાઓને અનેક પ્રશ્નો પૂછ્યા. તેમને નવાઈ લાગતી હતી કે આટલું મોટું વજન તેઓ કઈ રીતે ઉપાડી શકે છે. તેમણે પૂછ્યું કે ‘તમે 75 કિલોનું બાસ્કેટ માથા પર ઉપાડો છો તો મસ્તકને ત્રાસ નથી થતો ?’ પ્રિન્સને સમજાવવામાં આવ્યું કે મુંબઈની ટ્રેન મોડી પડે, મુશળધાર વરસાદ પડે, પણ ગ્રાહકને સમયસર લંચ-ડબો પહોંચવો જોઈએ તે ડબાવાળાઓનો જીવનમંત્ર છે, ઉદ્દેશ છે. તેઓ ગળગળા થઈને બોલ્યા, ‘આવું અઘરું કામ, થોડી આવક છતાં, આવી શ્રેષ્ઠ સેવા આપનાર તમારું સંગઠન અદ્દભુત છે. તમારા માટે હું શું કરી શકું ?’ શિષ્ટાચાર છોડીને દરેક ડબાવાળાને તેઓ નિખાલસ રીતે મળ્યા પણ ખરા. આ વાત અહીં પૂરી થતી નથી. ઈંગ્લેન્ડ પહોંચ્યા પછી તેઓ આ નિર્દોષ ડબાવાળાઓને ભૂલ્યા નહોતા. પોતાના વિશેષ લેટરહેડ પર તેમણે એક પત્ર પાઠવ્યો તેમાં લખ્યું હતું, ‘આપે જે મારું ભાવભર્યું સ્વાગત કર્યું તે મારા જીવનની યાદગાર પળ બની ગઈ છે. આપે આપેલ વૂલન શાલ અને ડબાવાળાની હેટ મેં સાચવીને રાખ્યાં છે.’

જગપ્રસિદ્ધ બિઝનેસ સામાયિક ‘ફાર્બ્સ ગ્લોબલ’એ મુંબઈના ડબાવાળાઓને ‘સિક્સ સિગ્મા પ્લસ’ સર્ટિફિકેટ આપીને તેમનું સન્માન કર્યું. તેમાં લખેલું કે ‘1998માં ટાઈમ મેનેજમેન્ટ, ઉત્કૃષ્ટ ભૂલ વિનાની કાર્યપદ્ધતિ માટે ડબાવાળાઓને 99.9 માર્ક આપીને ‘સિક્સ સિગ્મા’ માનનું સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવે છે.’ સી.કે. પ્રહલાદ મેનેજમેન્ટ ગુરુ છે. વિશ્વમાં તેમને ભાષણો આપવા, આમંત્રણ આપી બોલાવવામાં આવે છે, તેઓ કહે છે, ‘મુંબઈના ડબાવાળાઓની સંપૂર્ણ માહિતી મેં મેળવી છે, તેમણે મને અચંબિત કર્યો છે. મારાં ભાષણમાં તેમનો ઉલ્લેખ હું અવારનવાર કરું છું.’ મુંબઈના આ અભણ, અર્ધશિક્ષિત ડબાવાળા પોતાનો આ વ્યવસાય ઈમાનદારીથી કરે છે. ગ્રાહકોને દેવ માને છે. તેમને સમયસર લંચ-ટિફિન મળે તેને પોતાના જીવનનું ધ્યેય માને છે. આ બધા અકોલા, રાજગુરનગર, આંબેગાંવ, જુન્નર, મુળથી તથા માલવા વગેરે જગ્યાએથી કામ કરવા આવે છે. ભયંકર ભીડમાં લોકલ ટ્રેનમાં ટિફિન લઈ જવાં આસાન કામ નથી. તેમણે સવારના ત્રણ કલાકની એક એક મિનિટનો હિસાબ કરવો પડે છે. રેલવેના ટાઈમ ટેબલ પ્રમાણે કામ કરવાનું હોય છે. તેમણે ટાઈમ મેનેજમેન્ટનો વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવ્યો છે !

લગભગ 110 વર્ષ પહેલાં આ કામનો પ્રારંભ થયેલો. 1956માં રજિસ્ટ્રેશન થયેલું. એ સમયે કડક કાનૂન હતા. શિસ્ત હતી. ‘કામ એ જ દેવપૂજા’ એ સૂત્ર હતું. શરૂમાં ફૂટપાથ પર રહેતા અને સાર્વજનિક નળ કે કૂવા પર જઈને સ્નાન કરીને કામે લાગી જતા હતા. એ પછી ગ્રાન્ટ રોડ, દાદર, ખેતવાડી વગેરેની ચાલમાં રહેવા લાગ્યા. એ સમયે મિલ-કામદારોની હડતાળ, રેલવે-હડતાળ, રાષ્ટ્રીયકૃત બેન્કોના સમયમાં ફેરફાર વગેરે કારણને લીધે કામ ઘટવા લાગ્યું. 1980માં તરુણો આવ્યા તે ભણેલા હતા. તેમને ગ્રાહકની પરવા નહોતી. કામની શિસ્ત ભૂલ્યા, દારૂ પીવા લાગ્યા, યુનિયનની વાતો કરવા લાગ્યા. પરિણામે ડબા ઘટતા ગયા…. મહાદ હૌજી બચ્ચે, ધોંડિલા મેદગે અને રઘુનાથ મેદગેએ તેમના વિકાસમાં અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો છે. 1990માં રઘુનાથ મેદગે તેમના અધ્યક્ષ બન્યા અને તેમણે કડકાઈથી કામ લઈ નવી શિસ્તનું પાલન કરાવ્યું. માલિક અને નોકરનો સંબંધ હતો તેને રદ કરીને દરેકને સમાન અધિકાર આપ્યો. અત્યારે દરેક ડબાવાળો ‘નૂતન મુંબઈ ટિફિનબોક્સ સપ્લાયર્સ ચેરિટી ટ્રસ્ટ’નો ભાગીદાર છે. આ કામ માટે તેને માંસ, મચ્છી, દારૂ પીવાની મનાઈ છે. તેમનો ગણવેશ-પાયજામા, શર્ટ અને ગાંધીટોપી નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ દરમિયાન પ્રખ્યાત દાણચોર હાજી મસ્તાને તેમના કામની પ્રશંસા કરી અને તેમના સંગઠનને પોતાનું નામ રાખવાનો પ્રસ્તાવ રાખેલો, જે નામંજૂર કરવામાં આવેલો.

દરેક મનુષ્ય પોતાના ઘરનું ભોજન ખાવા ઈચ્છે છે. રોજ હોટલમાં ખાઈને માંદા પડવા માગતા નથી. આવા પ્રકારની સુવિધા બીજા કોઈ દેશમાં ઉપલબ્ધ નથી. સમયસર લંચ-ટિફિન પહોંચાડવાની સફળતા પૂરા સમૂહ પર આધાર રાખે છે. સમયસર ગ્રાહકને ટિફિન પહોંચે એ પર તેમની કાર્યકુશળતા આંકવામાં આવે છે. કોઈ ડબાવાળો ગેરહાજર કે બીમાર હોય તો તરત જ બદલીનો માણસ તેનું સ્થાન લઈ લે છે. તેમનું સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે કે કોઈ પણ ગ્રાહક ડબા વિનાનો ન રહે, તેને સમયસર ટિફિન પહોંચે તે કામ ત્રણ કલાકમાં પૂરું કરવાનું રહે છે. અંતિમ ગ્રાહકને લંચ ડબો મળે તે પહેલાં ચાર ડબાવાળાઓ પાસેથી પસાર થઈ ચૂક્યો હોય છે.

ડબાઓનું વર્ગીકરણ કઈ રીતે થાય છે ?
આપણે વિલે પાર્લાનું ઉદાહરણ લઈએ. તેના પૂર્વ, પશ્ચિમ ભાગમાં અગિયાર લેનો નક્કી કરવામાં આવે છે. દરેક લેન પર એક માણસ હોય છે, અને દરેક પર એક મુકાદમ સુપરવિઝન કરે છે. તે લેનવાળો ત્યાંના ડબા એકઠા કરી સ્ટેશન પર આવે છે. આમ લગભગ 1200 ડબાઓ એકઠા થઈ જાય છે. દરેકેદરેક ડબાઓનું ફટાફટ સોર્ટિંગ થાય છે. એક નંબરનો ડબાવાળો ચર્ચગેટના 30 ડબા લઈને ટ્રેનમાં ચડે છે. આમ બીજા ડબાવાળા પણ નક્કી કરેલી ગાડીમાં રવાના થાય છે. એક નંબરનો ડબાવાળો ચર્ચગેટ સ્ટેશને ડબાઓ લઈ ઊતરે છે. આ દરમિયાન ઠેકઠેકાણેથી હજારો ડબાઓ આવી પહોંચે છે, તેનું વર્ગીકરણ થાય છે. એક નંબરનો ડબાવાળો પોતાના એરિયાના ડબા સાઈકલ પર લઈને ચાલી નીકળે છે. ત્રણ નંબરનો ડબાવાળો સચિવાલય 30 ડબા લઈને નીકળી પડે છે. સવારે નવ વાગ્યે ઉપાડેલું લંચ-ટિફિન સાઈકલ, ટ્રેન, સાઈકલ અને હાથગાડીમાં પ્રવાસ કરી છેવટે ગ્રાહક સુધી પહોંચે છે. દરેક ડબા પર સાંકેતિકા નિશાન રહે છે. સો વર્ષના ઈતિહાસમાં ડબા ઓળખવાની પદ્ધતિમાં પરિવર્તન થતું આવ્યું છે. હવે અંગ્રેજી શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે. તે પરથી કયો ડબો ક્યાં પહોંચાડવાનો છે તેની ખબર પડે છે. E હનુમાન રોડ, VLP વિલે પાર્લા, 3 ચર્ચગેટ સ્ટેશન, નરીમાન પોઈન્ટ, 9E12 ચર્ચગેટ, 9 નંબરનો ડબાવાળો ઉપાડશે, E એટલે એક્સપ્રેસ ટાવર, 12 એટલે 12મે માળે. ચર્ચગેટ માટે 1 થી 10 નંબર રાખ્યા છે. 3 એટલે નરીમાન પોઈન્ટ. એક ડબો GH એટલે ઘાટકોપરથી આવે છે. તેને કોડનંબર આપેલો હોય છે. તે તે રસ્તા પરનો ડબાવાળો ઉપાડશે. 13 નંબર ગ્રાન્ટ રોડ જવાનો છે. એ ઘાટકોપરથી દાદર આવશે અને દાદર વેસ્ટર્ન રેલવેના પ્લેટફોર્મ પર જશે અને ગ્રાન્ટ રોડ પહોંચશે. અહીં હજારો ડબાઓનું સોર્ટિંગ થશે. ડબો P પંચરત્ન બિલ્ડિંગમાં જશે. ગ્રાન્ટ રોડનો 2 નંબરનો ડબાવાળો 9મા માળે ગ્રાહકને ડબો પહોંચાડશે. આ જટિલ કામ છે. પરંતુ તાલીમ પામેલો ડબાવાળો ભૂલ કરતો નથી, જે સમય ગ્રાહકને આપ્યો છે તે તેને પાળવાનો હોય છે. 75 કિલોનું વજન લઈ 62 કિલોમીટરનો પ્રવાસ કરવો પડે છે. બેત્રણ વાર ગાડીઓ બદલવી પડે આમ છતાં એક ગ્રાહકનો ડબો બીજાને જાય એવું ભાગ્યે જ બને છે. 60 લાખના ફેરામાં એકાદ વાર ભૂલ થાય છે.

જ્યારે નવો ઉમેદવાર ડબાવાળો બને છે ત્યારે તેને થોડો સમય તાલીમ આપવામાં આવે છે. મુંબઈના રસ્તા પર કેમ ચાલવું ? ગાડી કેમ પકડવી ? ગ્રાહકો સાથે નમ્રતાપૂર્વક કેમ બોલવું ? આ ટ્રેનિંગ મુંબઈના રસ્તાઓ અને દોડતી ટ્રેનમાં પ્રેક્ટિકલ તથા થિયરીરૂપે શીખવવામાં આવે છે. 70/75 કિલોનું વજનનું બોક્સ માથા પર ચડાવીને ટ્રેનમાં ચડઊતર કરવાની હોય છે. મુશળધાર વરસાદ હોય છતાં આ કામ અટકતું નથી. આ ડબાવાળાઓ ભણેલા નથી છતાં સમગ્ર મુંબઈનો નકશો તેમના મગજમાં યાદ રાખે છે. યાદદાસ્તની જોરે ઠરાવેલું કામ સમયસર પાર પાડે છે. કોઈ પણ ટેક્નિકની મદદ વિના પોતાનું કામ તેઓ પૂર્ણ કરે છે. દર વર્ષે લગભગ 72 કરોડ રૂપિયાનું ટર્નઓવર થાય છે.

દરેક ડબાવાળાએ પોતાનું ઓળખપત્ર પોતાની પાસે રાખવાનું હોય છે. તેમની નાનીમોટી સમસ્યાઓનો નિકાલ મુકાદમ હલ કરે છે. જો તે સોલ્વ ન થાય તો અધ્યક્ષ અને ઉપાધ્યક્ષ પાસે મેટર જાય છે. આ ટ્રસ્ટની 13 સભ્યોની એક પરિષદ છે, જેમાં અધ્યક્ષ, ઉપાધ્યક્ષ, મહાસચિવ અને નવ ડાયરેક્ટર સામેલ છે. તેમની નીચે મુકાદમ કામ કરે છે, જે 5000 સભ્યો પર નજર રાખે છે. સભ્યોની સમસ્યાઓનો હલ કરવાની જવાબદારી ચેરમેન પર છે. હાલના ચેરમેન રઘુનાથ મેદગે તે સારી રીતે પૂરી પાડે છે. મહાસચિવ ટ્રસ્ટના રોજિંદા કામની દેખરેખ રાખે છે. ડાયરેક્ટર ફેંસલા લેવા, ટ્રસ્ટનાં બાકી કામો સારી રીતે ચલાવવા અધ્યક્ષને સહાય કરે છે. એક મુકાદમ 30 ડબાવાળાઓનો નેતા છે. દરેક મુકાદમ દરેક લેનમાંથી ડબાઓ એકઠા કરી વર્ગીકરણ કરે છે. જૂના ગ્રાહકોને સંતોષ આપી નવા ગ્રાહકોને શોધવાની પણ તેની જવાબદારી રહે છે. આપસના ઝઘડા હલ કરવા માટે પોતાની એક કોર્ટ છે. મહિનામાં બે વાર કોર્ટ ભરાય છે. આરોપીને જ્ઞાનેશ્વર માઉલી અને તુકારામ મહારાજાની તસવીર આગળ ઊભો કરવામાં આવે છે. પરિણામે ખોટું બોલવાની તેની હિંમત રહેતી નથી. દાદરની ઓફિસમાં કોર્ટ ભરાય છે. કામના સમયે દારૂ પીધો હોય તો 500 રૂપિયા દંડ થાય છે. કારણ ગમે તે હોય માથા પર ટોપી ન હોય તો રૂ. 25 દંડ થાય છે. ડબાવાળાઓએ આપસમાં મારામારી કરી હોય કે વગર પૂછ્યે ગેરહાજર રહ્યો હોય તો 1000 રૂપિયા દંડ ફટકારવામાં આવે છે. ભૂલ કરી હોય તો માફી મળતી નથી. શિક્ષા થાય છે. આમ શિસ્તનું સખતાઈથી પાલન કરવાથી ભાગ્યે જ કોઈ નિયમ તોડે છે.

ક્યારેક કોઈ ભિખારી કે ચોર લંચ-ટિફિન ચોરીને ઉપાડી લે છે ત્યારે ગ્રાહકની ક્ષમા માગવામાં આવે છે અને પોતાના ખર્ચે નવું ટિફિન ખરીદીને આપવામાં આવે છે. ગ્રાહકોને સમયસર ડબાઓ પહોંચાડ્યા પછી ડબાવાળો પોતાના ખિસ્સામાંથી એક ડબો કાઢે છે, તેમાં રોટીભાજી કે ભાખરી, ચટણી, કાંદા હોય છે એ ખાઈને ફરી વાર બે વાગ્યે ડબા એકઠા કરીને તેમના ઘરે પહોંચાડવાનો વળતો પ્રવાસ શરૂ કરે છે.

70 થી 75 કિલોનું બાસ્કેટ માથા પર ઊંચકીને ખૂબ તેજ ગતિથી દોડવું પડે છે. ક્યારેક ઉતાવળમાં ડબાવાળાને લાગી જાય છે છતાં પરવા કર્યા વિના તે ડબો સમયસર ગ્રાહકને પહોંચાડી દે છે અને સાંજે પરત આવ્યા પછી પોતાના પાટાપિંડી કરે છે. અહીં એક એક મિનિટનો હિસાબ રાખવો પડે છે. કેટલીયે વાર જલદી રેલવે પાટા ક્રોસ કરતાં અકસ્માત સર્જાય છે, તે ઘાયલ થઈ જાય છે, અપંગ પણ થઈ જાય કે જીવલેણ પણ પુરવાર થાય છે. આવા પ્રસંગે બદલીનો ડબાવાળો તેનું કામ સંભાળી લે છે. બીજો ડબાવાળો એને હોસ્પિટલમાં લઈ જાય છે. અવસાન થાય તો સંગઠન તેમના પરિવારની સંભાળ લે છે. ડબાવાળાઓનાં એકસો દસ વર્ષના ઈતિહાસમાં કદાપિ કોઈ હડતાળ પર ગયું નથી. આ ડબાવાળા અભણ, અનાડી અને અર્ધશિક્ષિત જરૂર છે, પરંતુ તે સારી રીતે જાણે છે કે કામ બંધ થશે તો ભૂખે મરવું પડશે. ગ્રાહક જ તેમના માટે દેવતા છે. અહીં કોઈ ટેકનોલોજી નથી, ફ્યુએલ નથી, કોઈ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ નથી કે નથી કોઈ ઝઘડા. અત્યારે લંચ-ટિફિન પહોંચાડવા માટે તેમને માસિક રૂપિયા 300/350 ગ્રાહક તરફથી મળે છે. દર દસમી તારીખે પૈસા એકઠા કરવામાં આવે છે. પ્રત્યેક લેનનું ગ્રુપ એકઠા કરે છે. રેલવે-પાસ, લગેજ-ડબા-પાસ, સાઈકલ દુરસ્ત, બાસ્કેટ બદલાવવું વગેરે ખર્ચ બાદ કરીને દરેકને ભાગે 5000 થી 6000 રૂપિયા મળે છે.

મુંબઈના ડબાવાળાઓના સંઘર્ષમય જીવનને પ્રિન્સ ચાર્લ્સ ભૂલ્યા નહોતા. જ્યારે તેમનાં લગ્ન કેમિલા પાર્કર સાથે નક્કી થયાં ત્યારે તેમાં હાજર રહેવા દુનિયાના 750 વી.આઈ.પી.ઓને આમંત્રણ આપવામાં આવેલું. તેમાં બે ડબાવાળાઓને બોલાવવામાં આવેલા. એર ઈન્ડિયાએ તેમને ટિકિટ ફ્રી આપી અને તાજ હોટલે તેમની મફત રહેવાની વ્યવસ્થા કરી આપેલી આટલું જ નહીં, સ્વાગત સમારોહમાં પ્રિન્સ તેમની પત્ની સાથે મળેલા અને તેમણે મોકલેલી ભેટ માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરેલી. એ પછી મુંબઈમાં અનરાધાર વરસાદ પડેલો ત્યારે ડબાવાળાઓના ક્ષેમકુશળ પૂછતો પત્ર પણ લખ્યો હતો. ઈટાલીના ‘તૂરીન’માં જૈવિક આહાર પર એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન યોજાયેલું તેમાં રઘુનાથ મેદગે અને ગંગારામ તળેકરને આમંત્રણ આપવામાં આવેલું. દરેક તે જાણવા ઉત્સુક હતા કે બે લાખ મુંબઈગરાઓને માત્ર ત્રણ કલાકમાં જ તેઓ ઘરનું ભોજન કઈ રીતે પહોંચાડે છે ? મુંબઈના આ ડબાવાળાઓને કેટલાંક માનસન્માન મળ્યાં છે. ‘ગિનેસ બુક ઓફ રેકોર્ડસ’માં તેમના વિશે માહિતી આપવામાં આવી છે. ‘બેસ્ટ ટાઈમ મેનેજમેન્ટ’ માટે વિશ્વમાં તેની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. રિપ્લેજ ‘બિલીવ ઓર નોટ’માં તેમની નોંધ લેવાઈ છે. કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીએ પત્રકારત્વના અભ્યાસમાં તેમનો વિષય રાખ્યો છે. 1990માં અમેરિકાની ‘મોટોરોલા’ કંપનીએ ‘સિક્સ સિગ્મા’ પદ્ધતિ વિકસિત કરી. કંપનીનું ઉત્પાદન વધે, ગ્રાહકોને સંતોષ મળે એ એનો ઉદ્દેશ છે. આ યાદીમાં પોતાનું નામ આવે તે માટે દુનિયાની કંપનીઓ ખૂબ મહેનત કરે છે પરંતુ અહીં તો દુનિયાની જેમને કંઈ ખબર નથી એવા અબુધ મુંબઈના અન્નદાતા આ ડબાવાળાઓને સામે ચાલીને સન્માન આપવામાં આવ્યું છે. તેમના પર કોઈ પી.એચ.ડી પણ કરે છે. એક વાર વિશ્વના બિઝનેસ ટાયકૂન ‘વર્જિન એટલાંટિક એરવેઝ’ના ચેરમેન રિચર્ડ બ્રેન્સન મુંબઈ આવીને તેમની ઑફિસમાં જાય છે અને તેમની સાથે શર્ટ, પાયજામો અને ટોપી પહેરીને પ્રવાસ પણ કરે છે.

દસ કલાકની ફરજ અદા કરીને ડબાવાળાઓ પાછા ફરે છે ત્યારે થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે, પરંતુ પોતાના ગ્રાહકને સંતોષ આપ્યાનો તેને આનંદ થાય છે. રેલવે પોલીસ અને મ્યુનિસિપાલિટી સાથે અવારનવાર અથડામણ પણ થતી રહે છે. અધ્યક્ષ રઘુનાથ મેદગે તરત જ મદદે આવે છે. સંઘર્ષમય અને કઠણ જીવન જીવતા ડબાવાળાઓ ઝૂંપડીઓમાં, ચાલમાં અથવા સમૂહમાં રહે છે. ડબાવાળાઓના ઘરના સભ્યો પણ કામ કરીને પૂરક આવક કરી લે છે. પ્રત્યેક ડબાવાળાનું એક સ્વપ્ન રહે છે, મુંબઈમાં કમાઈને પોતાના ગામમાં એક નાનકડું ઘર બાંધવું. મુંબઈમાં અનેક કષ્ટો સહન કરનારો ડબાવાળો જ્યારે પોતાના ગામમાં જાય છે ત્યારે પોતાના ઘરમાં શાનથી રહે છે.

તમે પણ લંચ-ટિફિન મંગાવતા હો તો ક્યારેક આ ભોળા ડબાવાળાઓના જીવનમાં ડોકિયું કરજો, તેમના ખબરઅંતર પૂછીને ચા-નાસ્તો આપજો, શક્ય હોય તો તેમનાં બાળકોને ભણાવવા મદદ કરશો તો તેમનું જીવન સરળ બની રહેશે.

એપ્રિલ 17, 2010 Posted by | જીવન ચરિત્ર | Leave a comment

Mother of orphans

Mother of orphans
Personality: Sindhu Sapkal has helped fulfil the dreams of hundreds of kids. An incredible achievement for a woman who once used to beg

She enters the room with an arthritic limp, a crutch under an arm. The huge red bindi on her brow crinkles as she strains to lower herself into a chair, smoothing the folds of her nine-yard sari so typical of the attire of rural Maharashtra. Behind her a dozen children troop in, their chores and games temporarily forgotten in the excitement of a guest’s arrival at Sanmati Bal Niketan, a two-flat home for orphans at the Pune suburb Hadapsar. They surround their Mai. “I am Sindhu Sapkal,” Mai announces.

Another time, another place. The voice, quietly commanding, carries through the breeze across an open maidan in Somurdi, a remote village of Purandhar tehsil in Pune. Sindhu is addressing a crowd, the men sit hunched in front while their women listen from open doorways. Sindhu, 52, quotes poet-saints Tukaram, Namdeo, Bahinabai and Gadgebaba as she speaks of her causeÑbringing up destitute children at five institutions she has set up in Maharashtra. She asks them for donations.

The response is immediate. Sindhu’s sari pallu rapidly fills up with coins and currency notes. The village sarpanch promises a quintal of rice to her ashram, the Mamata Bal Sadan, at Kumbharvalan, home to 70 children. A shop owner offers 10 packets of glucose biscuits.

As dusk falls, Sindhu packs up for her move on the morrow to Satara district, where a meeting with gramsevaks has been scheduled. Deepak Gaikwad, the first child she took under her wing in the 1980s, is accompanying her. In his thirties now, Deepak has taken over charge of Mamata Bal Sadan from his Mai. Mai set up the sadan on a piece of land Deepak inherited from an uncle. Donating the land, Deepak “told me that had I not taken care of him, he would have been nowhere,” says Sindhu. It was the second home she built.

Mai at work and play: Sindhu with her children at one of her centres; (below) on a fund-raising drive

Like Deepak, many of the nearly 200 children Sindhu has taken care of are now grown men and women, who stand on their own feet. Again like Deepak, most of them support their Mai in her work. Uttam Yevale, 27, who grew up at Mai’s ashram at Chikhaldara at Amravati district, is a college teacher in Ahmednagar. “She is like my mother. In fact, she is my mother,” he says.

The days he is free from work, Uttam potters around Sindhu’s Gangadharbaba Chhatralaya at Guha, which houses 45 children. It is a bungalow on 10 acres all donated by former Bombay High Court judge B.G. Kolse Patil in 1997. Though he wasn’t an orphan, Patil had grown up in a home for destitutes. “It is totally selfless work,” he says. “She is a living example of what a woman can do.”

Prakash Sapkal, 24, who grew up in the Chikhaldara ashram, heads the Chhatralaya. The history graduate took up the work after failing to get a government job. “Maybe I will not get money, but all my needs are taken care of,” he says. “Besides I am proud of contributing to Mai’s work.”

The first one to be proud of Sindhu Sapkal was her father, Abhiman Sathe, an illiterate cowherd in Pimpri, who was keen to educate her, much against his wife’s wishes. So every day on the pretext of sending her out to graze the cattle, he would pack her off to the village school. “There was no money to buy a slate,” recalls Sindhu, who was then known as Chindhibai. “I practised the alphabet on thick, palm-sized leaves of the bharadi tree, using its thorns to write.”

Marriage at the age of 10 put an end to the fourth standard student’s education. The groom, Shrihari Sapkal, alias Harbaji, was 30. “I was told there are only two processions in a woman’s life. Once when she gets married and the other when she dies. Imagine my state of mind when they took me in procession to my husband’s home in Navargaon forest in Wardha,” says Sindhu. In course of time, she bore three sons. Today, she feels they were born out of the coercive consummation of her marriage.

Sindhu created a sensation in Navargaon in 1972 when she demanded that the forest department pay the village women for the cow dung they collected. The department used to auction the dung to landlords and pocket the cash. “We won the fight,” says Sindhu.

The taste of success was sweet, but it broke up her family. She claims that an annoyed landlord, Damdaji Asatkar, spread the rumour that the child she was carrying was his. “My husband decided to abandon me,” says Sindhu. She was beaten up and dumped in a cow shed, where her daughter, Mamata, was born. “It was October 14, 1973,” Sindhu intones. “I cut the umbilical cord with a sharp-edged stone lying nearby.”

A day at Mai’s ashrams: (From right) Kids study, pray and play

She later sought shelter at her parental home, but “my mother told me to get lost. ‘Go and die on the railway line,’ she said.” Sindhu wandered from town to town, singing and begging near temples. In Faijpur, Jalgaon district, she left Mamata in the care of a temple priest’s family while she moved around singing bhajans. “Those were the days of soul-searching. I began feeling I must do something for those suffering like me.”

The idea was just taking root when she found herself in Chikhaldara. A section of the Melghat jungles on the border of Maharashtra and Madhya Pradesh had been earmarked for a tiger project. It meant people from 84 villages would have to be evacuated. “I reached there on a very dramatic day,” says Sindhu. A project officer impounded 132 cows of the Adivasi villagers of Koha. “For three days he did not free them; one cow died. The Adivasis stood looking at their cows helplessly. That day I decided to take up their cause.”

Sindhu fought for the rehabilitation of the 84 villages. In the course of her agitation, she met Chhedilal Gupta, the then minister of forests. He agreed that the villagers ought not to be displaced before the government had made appropriate arrangements at alternative sites. When Prime Minister Indira Gandhi arrived to inaugurate the tiger project, Sindhu showed her photographs of an Adivasi who had lost his eyes to a wild bear. “I told her that the forest department paid compensation if a cow or a hen was killed by a wild animal, so why not a human being? She immediately ordered compensation.”

That made people look upon her with admiration. Soon she realised the plight of orphaned and abandoned Adivasi children. Initially, looking after them was a source of livelihood. It didn’t take long for it to become the mission of her life.

Beginning with her first ashram at Chikhaldara, which she says was “a creation of necessity”, she went on to set up five homes, her work taking on a momentum of its own. Abhiman Bal Bhavan in Wardha district, for instance, came about when in recognition of her work, her husband’s relatives in Wardha felicitated her.

A home for destitute women, the Nadarmai Mahila Adhar Kendra, functions out of the same building that houses orphans at Chikhaldara. Her homes survive on donations and grants, and she unabashedly begs village after village to put whatever they can into a cloth she spreads out on a table after her speech.

At the Krantijyot Savitribai Phule Hostel for girls at Chikhaldara, 42 of the 50 inmates receive a grant of Rs 335 a month. “We bear the other girls’ expenses,” says Sindhu’s son Arun Sapkal, who heads the institution and is a co-opted BJP municipal councillor. With money from Arun’s curio business and money sent by Sindhu, the inmates get by.

Oh God, teach us how to laugh; but let us not forget that we had also cried once upon a time.’ The words are etched on the wall behind Sindhu’s chair at the Sanmati Bal Niketan.

For Mai’s children, the sorrow of being abandoned or orphaned gradually fades from memory as they follow the home’s regimen. The children are divided into batches which alternately study, work and play. At the Kumbharvalan Ashram, if one group is in the classroom, another will be tending the tomatoes and chillies in the gardens. At the Gangadharbaba ashram, the kids even grow wheat.

We grow our own vegetables: Mai and her
children in the fields

The boys and girls are segregated after the 8th standard. While the boys go to Gangadharbaba ashram, the girls are sent to the girls’ hostel at Chikhaldara. There are exceptions. Vishwas Chaphale, 14, stayed on at the Kumbharvalan ashram to help look after the small children, who run to him to get their cuts and bruises bandaged. For a boy who wants to become a doctor, he is starting young.

Quite a few people opt to live and work for Mai. Babasaheb Dushing, 35, left his job as a hotel watchman in 1997. After his wife’s death he had sent his children to Sindhu. “But then I realised I could not stay away from them,” he says. “So I asked Sindhutai if I could come here.” Ever since, Dushing has been working at the Kumbharvalan ashram.

Some of the destitute women who land up at Mahila Aadhar Kendra are sent as gruhamata (mother of the house) to the children’s homes. Kavita Gavand and Lalita Magar are gruhamatas at the Chhatralaya at Guha. While Lalita is a widow, Kavita walked out on her alcoholic and abusive husband. Their children do not stay with them, but at the ashrams in Kumbharvalan and Hadapsar. “It was a deliberate decision to keep the children away,” says Deepak Gaikwad. “Most of our children are either orphans or abandoned. What will they feel if some children began staying with their mothers?” Vacation time, however, reunites the kids with their mothers.

Although the children are not given in adoption, there have been cases where couples come forward to sponsor them. Udaysinh Mohite Patil and his wife, Swaymprabhadevi, have undertaken the responsibility of educating Pawan, who lives with them in Akluj, Solapur district. “My wife had organised one of Sindhutai’s functions in our village some five years ago,” says Patil. After Sindhu’s talk, Swaymprabhadevi decided that they would contribute by sponsoring a child’s education. “He studies here and goes to Sindhutai during vacation,” says Patil. The couple have decided to sponsor another child as soon as Pawan completes his studies.

Sindhu’s work has won her 48 awards, the most prominent being the Maharashtra government’s Savitribai Phule award in 1998. It attracted some controversy, too. Critics claim that Sindhu lobbied for the award and was finally nominated from Buldana district, where she does not even have an ashram. Sindhu pooh-poohs the charge. “Had I lobbied, I would not have argued with them at the award ceremony about the paltry sum of Rs 5,000 they were giving,” she argues. “I would have been obliged to accept whatever they gave me and keep my mouth shut.” Sindhu’s creating a scene, however, worked as the then deputy chief minister Gopinath Munde raised the amount to Rs 11,000. “As regards Buldana district, even today I do not know how the government put me there,” she says. “I never claimed that I worked there.”

However, no amount of controversy can detract from the achievements of a woman who at one time lived on alms. So inspiring has her life been that the Karnataka government included a chapter from her autobiography Mee Vanvasi, released in 1988, in its Marathi textbook for 10th standard students.

Today Sindhu proudly states that she has 36 daughters-in-law and 177 sons-in-law. Most of her children are well placed in life. Sham Randive is a lecturer in history at Mhasvad in Satara district. Seema Kokare is an Ayurvedic doctor and settled in Aurangabad. The list goes on. But at 52, Sindhu says she still has plenty more to accomplish. “Let me tell you I am not Devaki who gave birth to Lord Krishna, I am just trying to be a perfect Yashoda.”

Interview/Sindhu Sapkal
Hunger made me speak

How did you begin social work?
I first went to Chikhaldara begging for bhakri (bajra roti) in 1975. Unable to feed myself and my two-year-old daughter, I had almost decided to commit suicide. I was standing under a tree when suddenly its stem caught my attention; I noticed that it had been badly axed, but it was still giving me shade. I almost screamed, ‘No I will not die’. I decided to take care of the orphaned children of Adivasis. It is common among them for a man to desert his wife for another woman; the woman then remarries, sometimes abandoning the children. Initially I took care of the children in return for some kutki [a kind of rice], dal and buttermilk.

You speak so well at public meetings.
When I used to beg at railway stations, initially I would only sing. Later I thought if I started speaking I could earn more. I used to be so hungry. My hunger taught me to speak and the pain within me taught me to sing.

Who are your idols?
I draw inspiration from saints like Sant Gadgebaba, Rashtra Sant Tukdoji Maharaj and Bahinabai Chaudhari. Among the gods, I like Lord Krishna. I don’t like Ram, I have an ongoing feud with him because he deserted Sita. I also like Veer Savarkar.

Have any children run away from your ashrams?
Fortunately not. Even when I convinced people to adopt my children, they did not stay with them, because they call me Mai and know that a mother cannot be replaced. The children have been very cooperative. Whenever I brought home new kids, I told the others they might have to drink dal instead of eating it, since it would be more diluted. But they never complained. Many children are married now. Today I can proudly say I have 36 daughters-in-law and 177 sons-in-law. I have always been more protective of girls.

Would you like to return to your husband?
I cannot be a wife again. But if my husband comes to me as a child, I will serve him. I am not angry with him, he was not educated, it is not his fault. Had my husband not abandoned me, all this work would not have happened.

Picking holes in Sindhu’s tale
Sindhu Sapkal’s 70-year-old husband, Shrihari, today lives in Malegaon Theka village in Wardha. Still a cowherd who periodically goes into the jungle, he and sons Amrut, Arun and Sanjay left Navargaon forest two years after Sindhu’s departure. “Apart from petty marital differences which are there between every husband and wife, there was no dispute between us,” says the wrinkled old man who Sindhu claims threw her out of the house in 1973.

Shrihari has a different version. “It was a day of great embarrassment for me when she left home,” he says. “My community asked me to marry again, but I refused as I had decided to look after the children.”

He can scarcely connect Sindhu the social worker with the woman who was once his wife. “She was so simple,” he says. “She has done so much for others, but could not provide us with a proper shelter,” says Shrihari. “Just last year, I constructed this house. I never thought of going to her.”

Shrihari says Sindhu fell out with local landlord Damdaji Asatkar over a piece of land. “But he did not harass her.” Asatkar’s son Vinod, who lives in Navargaon, elaborates: “Her father originally belonged to our village, and used to till the forest land. But after he shifted to Pimpri, the forest authorities gave us the land. And when Sindhutai came here after her marriage, she demanded the land back.”

However, just like the other villagers, Vinod also admires Sindhu, and feels indebted to her and her cow dung agitation. Nanaji Ghode, deputy sarpanch of Navargaon, says: “Today villagers get Rs 1,000 per truck [of cow dung]. We owe it to her.”

She is their mother like she is mine

Born in a cow shed in Wardha, Mamata Sapkal studied in three schools in three different districts of Maharashtra in the first five years of her schooling, and completed her graduation courtesy a temple trust in Pune, before opting to take a master’s in social work.

A bond like no other: Mamata with her mother

As Sindhutai’s fourth child, she shared her mother’s trials and sorrows from the day she was born, and is today in charge of the Sanmati Bal Niketan in Hadapsar near Pune. Unlike her mother, she prefers operating behind the scenes, liaising with the government and individuals for donations. Here she speaks about life with her Mai.

As a child, I wasn’t fortunate enough to stay with my mother. I remember the hardships she faced to get me admitted to the Seva Sadan High School in Pune, the way she was treated in a house where we happened to stay for a few days, the tears that rolled down her face time and again, the first time she gave me two rupees to buy sweets when I was appearing for my H.Sc examinations, the sleepless nights she spent when I had surgery for appendicitis. These are images from the past which instantly come to my mind when I think of her. But the picture will not be complete without orphans and destitute children she has brought up. Like me, they too belong to her and she is their mother like she is mine.

But 25 years ago the situation was different. She was all alone, begging on the streets with her child. She had no shelter, no food, and had to protect herself from the lust and cruelty of society. How she survived!

My friends in college always called her ‘Mai’. I remember asking her once if she ever felt like studying, having lots of friends and someone to confide in. She listened to me quietly and then said suddenly: “Mamata, if you are talking about the feelings and emotions which one experiences as a youth, I do not even know when it was all over for me. If you are talking just about education, I am fulfilling my desire to study through you, and in you, I have someone to confide in.” That was the moment when I felt I had grown up. Since that day our friendship has been gaining strength day by day.

In 1990, mother was in hospital, when father came to see her. There were three people standing in front of me and I did not know which one was my father. Then mother told me he was the man on the right. He spoke to me, asked me to come to Wardha, but added hastily that if I did I should say that I had come on my own and that he had not invited me. I just didn’t feel anything.

Mother’s ability to work is just amazing. She can work tirelessly for 8-10 days at a stretch. There have been times when she has travelled throughout the fortnight, come home for a while and then set out again. She is ever willing to respond to a plea for help from an orphan or a destitute. Whenever I ask her to take some rest, she refuses, saying she cannot afford to till every institution she started becomes self-sufficient.

Sometimes I force her to take rest, treat her to her favourite baingan bharta and bhakri (bajra roti). She has been a mother to so many of us. Now I want her to take rest and allow me to be her mother for a while.

માર્ચ 28, 2010 Posted by | જીવન ચરિત્ર | 4 ટિપ્પણીઓ