વિસામો

એક પળ માણવા નો પ્રયાસ

મહાભારત વિષે – દક્ષા વિ. પટ્ટણી

[થોડાં વર્ષો અગાઉ કૈલાસ ગુરુકુળ, મહુવા ખાતે યોજાયેલ ‘શિક્ષક, શિક્ષણ તથા સમાજ’ અને વર્તમાન પરિસ્થિતિના પરિપ્રેક્ષમાં યોજાયેલ એક અદ્દભુત ‘શિક્ષકસત્ર’માં થયેલા પ્રવચનો પરથી ‘યાત્રા : રામથી શ્યામ તરફ’ નામનું એક પુસ્તક પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે. આ પુસ્તકમાં શ્રી મોરારિબાપુ, શ્રી મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’, શ્રી મોતીભાઈ પટેલ, શ્રી ગુણવંત શાહ વગેરે વિદ્વાનોએ સુંદર પ્રવચનો કર્યા હતા. તેમાં દક્ષાબેન વિ. પટ્ટણીએ ‘મહાભારત વિષે’ બે પ્રવચનો કર્યા હતા, જેમાં એક પ્રવચન મહાભારતના પ્રસંગો વિશે અને બીજું વક્તવ્ય પ્રશ્નોત્તરી અંગેનું હતું. મહાભારત વિશેની પ્રશ્નોત્તરીનું વક્તવ્ય આ પુસ્તકમાંથી સાભાર અહીં લેવામાં આવ્યું છે. દક્ષાબેને ગાંધીજી પર પી.એચ.ડી કર્યું છે. તદુપરાંત ગાંધીસાહિત્ય અને અન્ય સાહિત્યના તેઓ ઊંડા આજીવન અભ્યાસી છે. તેમને સાંભળવા તે એક અનુપમ લ્હાવો છે. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે. – તંત્રી.]

શ્રીમદ ભાગવતમાં ધ્રુવસ્તુતિમાં એક શ્લોક છે :

यो़न्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुफ्ताम्
योडन्तः प्रविश्य मम वाचम् ईमां प्रसुप्ताम्
संजीवयत्यखिल-शक्ति-धरः स्वधाम्ना ।
अन्यांश्च हस्त-चरम-श्रवण-त्वगादीन्
प्राणान् नमो भगवते पुरूषाय तुभ्यम् ।।

આખા શ્લોકનું ભાષાન્તર કરવાની જરૂર લાગતી નથી. મુખ્ય વાત આટલી જ છે કે જેણે મારા અન્તઃકરણમાં પ્રવેશ કરીને મારી સૂતેલી વાણીને જાગૃત કરી તે પરમતત્વને હું નમસ્કાર કરું છું. આપણે વાતો શરૂ કરીએ ત્યારે અંદરથી શું બહાર નીકળશે તેની ખબર નથી હોતી. ગઈ કાલની વાતોમાં તમને આનંદ થયો તે મારું અને તમારું સદભાગ્ય. બાકી કોને ખબર કે કોણે વાવેલાં બીજ ઊગી નીકળ્યાં હશે !

For further reading
Please find an attached following link

http://www.readgujarati.com/2010/12/17/mahabharat-vishe/

ડિસેમ્બર 19, 2010 Posted by | સાહિત્ય | Leave a comment

કર્ણ -નિમેશ

ભીષ્મ પિતામહ, દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણ.
આ ત્રણે એ અધર્મ માં રહી ને ધર્મ નો સાથ આપ્યો છે. તેથી તેઓ મહાન બન્યા છે.
પણ તેમના જીવન માં પણ અમુક ઘટના એ આ ત્રણે ના જીવન ને કયિંક અંશે કલંકિત કર્યું છે.
જેમકે ભીષ્મ પિતામહ નું દ્રોપદી વસ્ત્રાહરણ વખતે મોંન રહેવું અને દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણ નું અભિમન્યુ ના વધ માં સાથ આપવું.
મહારથી કર્ણ ની વાત આવે એટલે અર્જુન ની પણ વાત આવે અને આવેજ.
મહાભારત નાં યુદ્ધ માં કર્ણ એ પાંડવો ને હંફાવ્યા અને જ્યારે સીધો મુકાબલો અર્જુન સાથે થાય છે ત્યારે અર્જુન કર્ણ નો વધ કરે છે.
તે રાતે અર્જુન પોતાના સખા કૃષ્ણ ને કહે છે કે “વાસુદેવ હવે તમે જોયું હશે કે કોણ શક્તિવાન છે. મારા બાણ થી કર્ણ નો રથ દસ ડગલા પાછળ જતો હતો.
જ્યારે કર્ણ નાં બાણ થી આપણો રથ ફક્ત બે કે ત્રણ ડગલાં પાછળ જતો હતો. માટે હું કર્ણ કરતા શક્તિમાન કહેવાઉં.”
શ્રી કૃષ્ણ ત્યારે જવાબ આપે છે કે “હે પાર્થ આ તો તારો અભિમાન બોલે છે બાકી કર્ણ નાં તોલે તું નહિ આવે માટે કર્ણ મહાન શક્તિશાળી છે.
તું જાણે છે કે હું કોણ છું. હું ત્રિલોક નો સ્વામી છું જે રથ પર હું હોઉં તે રથ ને કોઈ પણ શક્તિ તસુભાર પણ હલાવી નાં શકે જ્યારે કર્ણ નાં બાણે એ રથ ને બે ત્રણ ડગ પાછળ કર્યો.
માટે કર્ણ મહાન છે.”
“પણ કર્ણ નો વધ તો મેં કર્યો માટે હું શક્તિશાળી કહેવાઉં” અર્જુન હજી પણ શ્રી કૃષ્ણ ને દલીલ પ્રસ્તુત કરે છે.
શ્રી કૃષ્ણ : ” નાં પાર્થ કર્ણ નો વધ તે નથી કર્યો પણ તેનો વધ તો તેના ગુરુ પરશુરામ નાં શ્રાપે કર્યો છે. તું તો નિમિત માત્ર છે.”
અને જ્યારે મહાભારત નાં યુદ્ધ સમાપ્તિ પછી અર્જુન નો રથ ભડાકા સાથે નષ્ટ થયી જાય છે ત્યારે
શ્રી કૃષ્ણ અર્જુન ને કહે છે કે “હે અર્જુન કર્ણ નાં બાણો થી આ રથ તો ક્યારનો નષ્ટ થયી ગયો હતો પણ મેં મારી માયા થી તેને ટકાવી રાખ્યો હતો.”
ત્યારે અર્જુન પહેલી વાર કર્ણ ને પ્રણામ કરે છે.

ઓક્ટોબર 3, 2010 Posted by | સાહિત્ય | Leave a comment

મફતલાલ -Bakulesh Bhatt

(Divyabhaskar)
‘હે પ્રભુ, મારું મૃત્યુ પ્રયત્ન વગરનું ન હજૉ’… આવી વિચિત્ર લાગતી પ્રાર્થનાનો અર્થ સમજાવતી વાર્તા.

ભાઇ! જમાનો બહુ ખરાબ આવી ગયો. બહુ ખરાબ! જરાક સાવધાની હટી કે દુઘટર્ના ઘટી! આ તો મારા જેવા મનસુખ મણિયારો બરયા છે સમાજમાં, નહીંતર તો આ સમાજનો દાળોવાટો કરી નાખે, આવા મફતલાલો!

હું જાણુંને આવા માણસોને! સામા માણસને કયાંય હાથ જ ન મૂકવા દે! પોતાનું પેટ જ ન કળાવા દે! પણ બેટમજી, તારો તો પાર પામે જ છૂટકો કરીશ…

મેં તો જિંદગીઆખી ધંધામાં ગાળેલી ખરીને? એટલે મને તો પહેલા દિવસથી જ છાપ પડેલી કે આ માણસ ભલે હોંશિયાર હશે, ચતુર પણ છે પણ કહો ન કહો, માણસ જરૂર ચલતોપૂર્જૉ છે.

એ નું નામ મફતલાલ. ભારે શરીર, બેઠી દડીનો બાંધો. યુનિફોર્મમાં હરહમેંશ કફની-લેંઘો. પગમાં ખાદી ગ્રામોધોગના જાડા ચંપલ એમના હર હંમેશના સાથી! આ બધું જૉતાં આપણને એમ થાય કે કોઇનું પોતાની તરફ ઘ્યાન ન ખેંચાય, તેવો સભાનપણે પ્રયત્ન તો નહીં કરતા હોય?
આ બધા છતાં તેની તરફ ઘ્યાન ન જાય તો જ નવાઇ! કારણ કે એ બોલતા બહુ! કોઇવાર વળી ન બોલવાનુંય બોલાઇ જાય, પણ એટલું વળી સારું હતું કે તેમની વાતને વાળી લેવાની આવડત સારી, એટલે કોઇને માઠું લાગ્યું હોય તોયે બાજી સુઘરી જતી.

એમની સાથેનો અમારો પરિચય પણ જરા વિચિત્ર રીતે થયો હતો. વાત જાણે એમ હતી. અમે છ—સાત રિટાયર્ડ બુઢ્ઢાઓએ શહેરના બગીચાનો એક ખુણો શોધી કાઢેલો, જયાં સાંજ પડયે બધા ભેગા થતા. કલાક બે—કલાક અલકમલકની વાતો કરી છૂટા પડતા. આમ જ એકવાર બેઠા હતા અમે. અમારા એક શાસ્ત્રીજી મિત્ર એક સંસ્કòત શ્લોકનો અર્થ સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા, પણ એમાં પ્રથમ પંકિતનો અર્થ બેસતો ન હતો. કડી કંઇક આવી હતી કે ભકત ભગવાન પાસે ત્રણ વરદાન માગે છે, એમાં પહેલાં ચરણમાં કહે છે કે — ‘અનાયાસે ન મરણમ્’.
એટલે કે ‘મારું અનાયાસ મૃત્યુ ન થજૉ’… કોઇ આવું વરદાન કાંઇ માગે? પણ અનાયાસના બે જ તો અર્થ થાય: અકસ્માત, અગર એકાએક. તો આ ચરણમાં કવિ શું કહેવા માગતા હશે? ‘અનાયાસ’નો તો બીજૉ અર્થ શું થાય? બધા એ જ વિચારતા હતા, ત્યાં બાજુના બાંકડેથી એક અવાજ આવ્યો:
‘હું કહું અનાયાસનો અર્થ?’

એ બોલનારા હતા મફતલાલ! પછી તો અનાયાસ શબ્દનો અર્થ તેમણે બહુ સુંદર રીતે સમજાવ્યો કહે : ‘આયાસ એટલે પ્રયત્ન. અનાયાસ એટલે પ્રયત્ન વગરનું. ભકત કહે છે ‘હે પ્રભુ, મારું મૃત્યુ પ્રયત્ન વગરનું ન હજૉ’ કોઇને એમ થાય કે શું મરણ માટેય કોઇએ પ્રયત્ન કરવાનો હોય? હા, મરણની તૈયારી માટે પ્રયત્ન કરવાનો હોય! પ્રયત્ન એટલે, સાધન—ભજન, દીન—દુખિયાની સેવા, પ્રભુપ્રાપ્તિના પ્રયત્નવાળું જીવન, જે મરણની તૈયારીરૂપ હોય! આવા પ્રયત્ન વગરનું મારું જીવન ન હજૉ! — ભકતની આ માગણી છે, ભગવાન પાસે!’
તદ્દન અજાણી વ્યકિતનો અમારી વરચેનો એ નાટયાત્મક પ્રવેશ અને તેમનું સચોટ અર્થઘટન જ તેમના અમારી મંડળીમાં પ્રવેશનું કારણ બની ગયાં! અમે બધા દરરોજ મળતા, પણ એ તો માત્ર મંગળવારે જ આવતા. આવીને કલાક-બે કલાક બેસી ગામગપાટા હાંકતા, ને પછી છૂટા પડતા. જતી વખતે એક સવાલ બધાને અચૂક પૂછતા:
‘મારે લાયક કાંઇ કામકાજ? મારી જરૂર પડે તો કહેજૉ મને વિનાસંકોચે.’

મેં તો જિંદગીઆખી ધંધામાં ગાળેલી ખરીને? એટલે મને તો પહેલા દિવસથી જ છાપ પડેલી કે આ માણસ ભલે હોંશિયાર હશે, ચતુર પણ છે. પણ કહો ન કહો, માણસ જરૂર ચલતોપૂર્જૉ છે. જરૂર એની ગણતરી અમારા મિત્રમંડળના કોઇ સભ્યનો લાભ લેવાની હોવી જૉઇએ. એમાં એકવાર તો એનાથી બોલાઇ પણ ગયેલું: ‘ભઇ આપણે રહ્યા સ્વાર્થી માણસ. આપણું કામ પત્યું એટલે બસ!’ ને મેં તે દિવસથી જ તેમની ઉપર, તેમના હાવભાવ, વાતો અને વર્તણૂક ઉપર નજર રાખવા માંડેલી!

અમારું મિત્રમંડળ પણ સમાજના ઉપલા વર્ગના સભ્યોનું બનેલું. ઘણા-ખરા ખાધે-પીધે સુખી. ડોકટર, વકીલ, પ્રોફેસર ને મારા જેવા વેપારી પણ ખરા, આમ, બધા ભાંગ્યું-ભાંગ્યું તોય ભરૂચ જેવા સમૃદ્ધ. બે પૈસા કમાઇને બેઠેલા. પેલી કહેવત છે ને કે હાથી જીવતો લાખનો ને મરેલો સવા લાખનો — એવી કિંમત ધરાવનારા બધા. આમાં મફતલાલ જેવો કોઇ હોંશિયાર, ચલતો-પૂર્જૉ માણસ સહેલાઇથી પોતાનું કામ કઢાવી જાય તેમ હતું. મંડળના સીધા-સાદા, સરળ સભ્યો શું જાણે આજકાલના ગઠિયાઓને?

આમાં એક દિવસ મને ભેટો થઇ ગયો મફતલાલનો. ઊભી બજારે એક દવાની દુકાને કોઇ દવા ખરીદતા હતા. એમ તો દવાનો થોડોઘણો જાણકાર હુંય ખરો, એટલે શ્વાસની દવા જૉઇને મેં વિવેક ખાતર પૂછ્યું: ‘આ તો અસ્થમાની દવા છે. ઘરે કોઇ બીમાર છે?’.
એ તો હસી પડયા!

‘ના ભાઇ ના, મારે ત્યાં કોઇ બીમાર નથી પણ આપણા પ્રોફેસર પંડયા ખરાને? મિત્ર મંડળના સભ્ય? તેમને ઠંડીના હિસાબે બ્રોંકાઇટિસનો ઊથલો માર્યોછે, તેમના સારુ વાસોડાયલેટર લેવા આવ્યો છું. એ રહ્યા એકલા માણસ. બિચારા મુંઝાતા હતા, એટલે આપણી ડયુટી હમણા ત્યાં લાગી છે.’
આ બ્રોંકાઇટિસ તો જાણે સમજયા, પણ તેમણે વાપરેલો બીજૉ શબ્દ—વાસોડાયલેટર- સમજયો નહીં. પણ નવુંનવું શીખવાની મને પહેલેથી જ ધગશ, એટલે જરા આઘો જઇ, પેલો શબ્દ ભૂલી જવાય તે પહેલા જ, મારા એક ડોકટર મિત્રને ફોન જૉડયો. આનો અર્થ પૂછ્યો.
એ કહે: ‘એટલે ફેફસાંની નળીઓને એટલે કે વેસલ્સને જે ડાયલેટ કરે, પહોળી કરે, તે વાસોડાયલેટર. પણ આ ટેક્નિકલ ટર્મ તું કયાંથી શીખી લાવ્યો?’ એણે સામો પ્રશ્ન કર્યોમને.

વાત તો રોળી-ચોળી નાખી મેં, પણ મને વિચાર આવ્યો: ‘માળો બેટો મફતલાલ! કયાંકથી આ શબ્દ જાણી લાવ્યો હશે, તે બધાને કહેતો ફરે છે!’ મેં તો તે જ દિવસ ગાંઠ વાળી: ‘બેટમજી, એકવાર તને બધાની સામે ઉઘાડો પાડું નહીં તો મારું નામ મનસુખ મણિયાર નહીં!’.

હું તો પહોંચી ગયો પ્રોફેસર પંડયાને ઘરે! એ બહાને મફતલાલનું માપ તો લેવાઇ જાય! પંડયા બિચારા ઘરડા માણસ! ઘરભંગ થયેલા. બગીચામાં તડકે બેઠેલા એકલરામ, એટલે બે ટાઇમનું એક ઘરઘરાઉ ટિફિન બંધાવેલું એટલે ગાડું ગબડે જાય મારા ભાઇ! ત્યાં જઇને મેં તો એમ જ રાખ્યું, કે મફતલાલ પાસેથી તમારી તબિયત વિશે જાણ્યું એટલે તમારી ખબર કાઢવા આવ્યો છું! પછી ધીરે રહીને મફતલાલની વાત કાઢી, તો એ તો કહે: ‘માણસ બિચારો બહુ સારો હોં! રોજ સાંજે અહીં ખબર કાઢવા આવે, ને જૉઇતું-કારવતુંયે લાવી આપે છે! મને કહે: પંડયાસાહેબ, તમને દોડતા ન કરી દઉં, ત્યાં સુધી મારી અહીં જ ડયુટી સમજૉ. એણે તો રાતે અહીં સૂવા આવવાની તૈયારી બતાવી છે! પણ એમ કાંઇ મીઠા ઝાડનાં મૂળ થોડાં ખવાય છે?’

બિચારા પંડયા! આ બધા પંતુજી કીધાને, એટલે ખલાસ! બધા એક વાડીના મૂળા! કોઇ જરા જેટલી સહાનુભૂતિ બતાવે એટલે પાણી—પાણી! એને શું ખબર, આજકાલના ગિઠયાઓની? મારા એક સંબંધીની જ વાત કરું. એની સાથે એમના મિત્રનો પડોશી હળી ગયેલો. એમાં સંબંધીને સહકુટુંબ, ત્રણ-ચાર દિવસ માટે બહારગામ જવાનુ થયું. ઘરમાં એક પાળેલો કૂતરો અને ગેલેરીમાં પાંચ-સાત ઝાડનાં કુંડાં, એટલે એ બધાનું ઘ્યાન રહે એ ગણતરીએ પેલાને ઘરની ચાવી આપી ગયેલા. ચારેક દિવસે આવીને જુએ છે તો ઘર આખું સાફ! સંબંધી માથું કૂટતા રહી ગયા!

તો… આમ વાત છે, ભાઇ! જમાનો બહુ ખરાબ આવી ગયો. બહુ ખરાબ! જરાક સાવધાની હટી કે દુઘટર્ના ઘટી! આ તો મારા જેવા મનસુખ મણિયારો બરયા છે સમાજમાં, નહીંતર તો આ સમાજનો દાળોવાટો કરી નાખે, આવા મફતલાલો!

***********

હમણા બે મંગળવારથી મફતલાલ અમારી મંડળીમાં દેખાયા નથી. જરૂર કોઇને શીશામાં ઉતારવાની વેતરણમાં પડયા હશે. એને શોધવાય કયાં? પૂછ્યું હતુ એકવાર, એનું સરનામું, તો મારે બેટે વાત જ ઉડાડી દીધેલી! કહે: ‘અરે મનસુખભાઇ, અમારા જેવાનું સરનામું જાણીને શું કામ છે? હું તો ઊડતું પક્ષી છું! આજે અહીં તો કાલે બીજે! સાધુ તો ચલતા ભલા!’ પણ હું જાણુંને આવા માણસોને! સામા માણસને કયાંય હાથ જ ન મૂકવાં દે! પોતાનું પેટ જ ન કળાવા દે! પણ બેટમજી, તારો તો પાર પામે જ છૂટકો કરીશ. હું કોણ? મનસુખ મણિયાર! દેના બેંકનો રિટાયર્ડ કેશિયર!

મિત્ર મંડળમાં તેની ગેરહાજરી. ગામમાં કયાંય પત્તો નહીં. ગયો કયાં આ માણસ? આવુ વિચારતો હતો ત્યાં એક દિવસ મેં એને ઝડપી લીધા! જીવન વીમા નિગમની ઓફિસને ખૂણે એક મોચી બેસે છે, તેને થડે, લાકડાના એક ખોખા ઉપર બેઠા—બેઠા એ બુઢ્ઢા મોચી સાથે તડાકા મારતા હતા! મોચી તો ચંપલ પોલિશ કરતો હતો! કોણ જાણે વાતનો વિષય શું શોઘ્યો હશે મફતલાલે, કે મોચીના મુખ ઉપર આનંદ—આનંદ છવાયેલો હતો!
ચૂપચાપ, એની સાવ નજીક જઇને ઊભો રહ્યો હું. મારે તો એને ચમકાવી દેવા હતા, પણ મને જૉતાં જ એ તો ઊભા થઇ ગયા. હાથ મેળવીને ખબરઅંતર પૂછ્યા. હું યે કયાં કમ હતો? મેં તો સામી સહાનુભૂતિ ફેંકી: ‘કયાં… છો હમણા? મફતલાલ? હમણા બે—ત્રણ અઠવાડિયાંથી ભાળ્યા નથી તમને મિત્રમંડળમાં?’
સ્વભાવ મુજબ હસી પડયા એ!

‘ભાઇ, ટાઇમ જ કયાં મળે છે મને આજકાલ? આપણા સ્ટેશન પાસે પેલી ઝૂંપડપટ્ટી છે ને? તેના બાળકોની ફી, તથા ચોપડીઓના પૈસા ભેગા કરવાનો પ્રોજેકટ ઉપાડયો’તો. એમાંથી હજી કાલે જ નવરો પડયો. હવે આવતા મંગળવારે ચોક્કસ આવીશ, બસ થોડું કામ બાકી છે તે પૂરું કરીને. મારા ટાર્ગેટમાં થોડા ખૂટે છે. ત્રીસ હજારમાં થોડા ખૂટે છે. પાંચ-સાત હજાર ભેગા થઇ જાય એટલે ટાર્ગેટ પૂરો. બિચારા ગરીબ બાળકોનું કામ થઇ જાય ને? હવે પકડીશ, તમારા જેવા શેઠિયાને.’

ને મને ફાળ પડી! હમણા પહોંચબુક કાઢશે થેલીમાંથી, ને માગશે ફાળો, પણ આવું કાંઇ કરવાને બદલે એ તો મોચીને પૈસા ચૂકવીને ચાલ્યા રસ્તાની સામે પાર ઊભેલી એક ચમકતી રૂઆબદાર મોંઘીદાટ હોન્ડા-સીટી કાર તરફ!
ડ્રાઇવરની સીટ ઉપર બેસી ગાડી સ્ટાર્ટ કરીને મને હાથ ફરકાવતા ગયા!

તો… આજે તાળો મળ્યો મફતલાલના કારોબારનો! તો આમ વાત છે મિસ્ટર મફતલાલ! તમે કોઇ શ્રીમંત શેઠની કારના ડ્રાઇવર છો! તમે ભલે ઘણીવાર મશ્કરીમાં બોલતા હો, કે મારે તો પાઇની પેદાશ નહીં, ને ઘડીની નવરાશ નહીં — એ હકીકતમાંય સાચું જ હશે તમારા માટે. આ મનસુખ મણિયારે તો તારા જેવા સત્તરસોને સાઠ જૉઇ લીધા, આ પાંસઠ વર્ષની જિંદગીમાં! હવે વાત છે તમારી આવતા મંગળવારે!
પણ મંગળવારે મિત્રમંડળમાં ગેરહાજર હતા – મફતલાલ નહીં, પણ મનસુખલાલ! સવારમાં ચા પીવા ટાણે જ તેમને છાતીમાં સણકો ઊપડયો ને આડોશી-પાડોશીની મદદથી કાર્ડિયાક હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવા પડયા. ઓકિસજન અને ગ્લુકોઝના બાટલા, ઇ.સી.જી. એન્જિયોગ્રાફી અને યુરોકાઇનેઝનાં ઇંજેકશન. શહેરના કુશળ હાર્ટ સ્પેશિયાલિસ્ટની અધતન હોસ્પિટલની સફળ સારવારે ત્રણ દિવસે મનસુખલાલને મોતના મુખમાંથી ઉગારી લીધા હતા. બિલ બન્યુ હતું બાવીસ હજાર!

ચોથા દિવસે રજા આપવાની હતી એમને. ડોકટર પોતે મનસુખલાલને ઓળખે. સવારમાં હોસ્પિટલમાં રાઉન્ડ લેવા આવ્યા. છેલ્લે તે મનસુખલાલની રૂમે આવ્યા. હસીને કહે: ‘કેમ છો મિસ્ટર મણિયાર? ત્રણ દિવસ તો દોડતા કરી દીધા અમને બધાને ખેર, દિલનો મામલો ખરો ને? કોઇને દેવાય નહીં, ને કોઇનું લેવાય નહીં! દિલનું દર્દે ય ખરાબ! કહ્યું ય ન જાય, ને સહ્યુંએ ન જાય!’ — બોલતા બોલતા એ હસી પડયા.
મનસુખભાઇ ઓશિયાળું હસ્યા. કહે: ‘ડોકટર આપણે હિસાબ સમજવાનો છે. મને ફીગર ખબર પડે તો ઘરે જઇને મોકલી આપીશ. મને મારા પત્નીએ વાત કરી કે આવ્યા ત્યારે થોડા ઘણા તો એણે જમા કરાવ્યા હતા. એમાં થયું એવુ કે શનિવારે મને દાખલ કર્યો. બેંકો બપોર પછી બંધ, બીજે દિવસે રવિવાર, અને સોમવારે ઇદને હિસાબે બેંકો બંધ રહી. મંગળવારે, એટલે કે ગઇકાલે તમે આખો દિવસ બહારગામ હતા.’
ડોકટર પાછા હસી પડયા.

‘નેવર માઇન્ડ, મિસ્ટર મણિયાર. બિલ તો તમારી પત્નીને આપેલું જ છે. બાવીસના બિલમાંથી એમની પાસે એ વખતે આઠેક હજાર હતા, એ તો ભરી દીધા, બાકીના ચૌદ હજાર તમારા મિત્રે ભરી દીધા છે, એટલે એ પૈસા તમારે મને નહીં, પણ તમારા મિત્રને આપવાના છે.’
મનસુખલાલ મુંઝાયા.
‘મારા મિત્રએ ચૂકવ્યા? એ કોણ? કોણ મારા વતી પૈસા ભરી ગયું?’
‘મફતલાલ… મફતલાલ એમનું નામ. અહીં કોઇ ગરીબનો કેસ લઇને આવેલા. ત્યાં એમને તમારી ખબર પડી એટલે બાકીની રકમ તેમણે તમારા વતી ચૂકવી દીધી મને. કહે: મનસુખલાલ તો મારા મિત્ર જેવા છે. અમારા મિત્રમંડળના સભ્ય. આવે ટાણે એમને કામ ન આવું તો કયારે આવું?’
સ્તબ્ધ થઇ ગયા મનસુખલાલ!

‘પણ એ બિચારો એક સામાન્ય માણસ. એણે બિચારાએ આટલી મોટી રકમ…’
‘કોણ બિચારું? મફતલાલ? ત્યારે મિસ્ટર, તમે હજી મફતલાલને ઓળખ્યા લાગતા નથી! તે વડીલ તો સિત્તેરની ઉમ્મરેય નવરા નથી હોતા! બીજાની સેવામાંથી! હા, તેમની સેવાનો પ્રકાર જરૂર અનોખો છે, તો યે પોતેય નોખી માટીના માનવી કયાં નથી? ઘરે બબ્બે કારખાનાં, દોમ-દોમ સાહ્યબી, ત્રણ-ત્રણ મસમોટી મોટરો છતાં પોતે તો બધે ચાલતા જ જાય! તેમના કપડાંયે સાદાં તેમની જેમ, અને પગમાં એ જ ગામઠી ચપ્પલ.’

***********

મફતલાલ, તમે તો આજે મનસુખલાલ મણિયારને ખરીદી લીધો બાપ! આ ત્રણ દિવસમાં ડોકટરે તો મને નવું જીવન બક્ષ્યું, પણ તમે તો મારા જેવા મિથ્યાભિમાની, બે બદામના માણસને નવી જીવન¼ષ્ટિ બક્ષી બાપ!
હવે મને યાદ આવે છે તમારા સમજાવેલા શ્લોક ની પ્રથમ પંકિત:
‘અનાયાસે ન મરણમ્’

***********

જરા નજર કરજૉ તમે, આવા તો કેટલાય મનસુખલાલો તમને તમારી આજુબાજુમાં હરતા-ફરતા જૉવા મળશે! હા, મફતલાલ મફતમાં નથી મળતા! તેના માટે જૉઇએ ભાગ્ય અને જીવનદૃષ્ટિ.

ઓગસ્ટ 21, 2010 Posted by | સાહિત્ય | Leave a comment

વિવેકપૂર્વક કમાઓ અને વિચારપૂર્વક ખર્ચ કરો – પં. વિજયશંકર મહેતા

(દિવ્યભાસ્કર)

આપણો દેશ સાધનાપ્રધાન દેશ છે. આપણે સર્વધર્મમાં જીવીએ છીએ. ધર્મમાં સત્સંગનું ઘણું મહત્વ હોય છે. સાધનામાં લીન લોકો મોટા ભાગના પ્રસંગે સાધના અને સત્સંગ પર જ ટકેલા હોય છે. તેઓ એ ભૂલી જાય છે કે તેનું શ્રેષ્ઠ પરિણામ સેવા હોવું જોઈએ. ધાર્મિક લોકોમાં બીજા લોકોની પીડાને સમજવાની વિશેષતા હોવી જોઈએ.

હકીકતમાં લોકોએ સેવાને સમય પસાર કરવાનું સાધન અને પોતાના અહંકારનું પોષણ કરવાનું માધ્યમ બનાવી લીધું છે. આપણે તંદુરસ્ત હોવાનો ડોળ કરતા રહીએ અને બીજાની બીમારી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરીએ તો આ ડોળ પણ ભાર થઈ પડશે. પરંતુ જે સેવા, સાધના તથા સત્સંગમાં થઈને આવશે તે પ્રથમ તો આપણને અંદરથી સ્વસ્થ કરશે અને પછી આપણે સાચા અર્થમાં સેવા કરીશું.

સેવાનો સંબંધ ધન સાથે પણ જોડાયેલો છે. સાચો સત્સંગી ધનને અલગ દ્રષ્ટિથી જુએ છે. અધ્યાત્મમાં એ બાબત પર ભાર મૂક્યો છે કે નાણાં જરૂર કમાવા જોઈએ, પરંતુ ઉચિત સમયે તેના ખર્ચની સમજ પણ હોવી જોઈએ. વિવેકપૂર્વક કમાઓ અને વિચારપૂર્વક ખર્ચ કરો. આજે ધનનું મહત્વ એટલું બધું વધી ગયું છે કે લોકો તેનો સુખ-શાંતિ માટે નહીં પરંતુ પોતાની શક્તિ અને યોગ્યતા પણ તેનાથી ખરીદતા થયા છે.

આ બાબતે જ શોર્ટકટથી નાણાં કમાવવાની વૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. લક્ષ્મીજીએ પણ ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું કે લોકો તેને આટલા બધા વાઘા પહેરાવી દેશે. લોકોએ નાણાં સુધી પહોંચવા માટે ભ્રષ્ટાચાર, અપહરણ, હિંસા અને શોષણના તમામ માર્ગો, સુરંગ અને રાજપથ બનાવી નાખ્યા છે. આથી સૌથી પહેલાં સેવાને અધ્યાત્મ સાથે જોડો, પછી ધનથી, ત્યારે જ પવિત્ર સેવાભાવ જીવનમાં ખોટી વાતોને આવતી રોકશે.
-પં. વિજયશંકર મહેતા

ઓગસ્ટ 9, 2010 Posted by | સાહિત્ય | Leave a comment